In de Awb wordt bestuursdwang gedefinieerd als een feitelijk handelen tegen hetgeen in strijd met de regels wordt gedaan, gehouden of nagelaten. Dit wijst erop dat er sprake moet zijn van een daadwerkelijke overtreding en dan zou preventief optreden dus ook niet mogelijk zijn. Toch is dit in beperkte mate wel mogelijk, in de zin van een preventief bestuursdwang of dwangsombesluit. Volgens de jurisprudentie moet het gevaar dat overtreding van een voorschrift zal plaatsvinden dan wel klaarblijkelijk aanwezig zijn, in die zin dat er zonder ingrijpen van de overheid een overtreding van een voorschrift zal plaats vinden.
Is aan deze eis van klaarblijkelijkheid nog niet voldaan, dan kan de gemeente wel de (informele) informatieve waarschuwing zenden. Dit houdt in dat, als er een bepaalde verboden handeling wordt verricht, de aangeschrevene ernstig rekening dient te houden met het voornemen van de gemeente om in dat geval handhavend op te treden.
In spoedeisende gevallen vervalt de begunstigingstermijn. De Awb. geeft een tweetal oplossingen voor gevallen waarin de normale regels omtrent het geven van ruimte aan de belanghebbende zelf om maatregelen te nemen niet kunnen worden genomen vanwege de spoedeisende situatie:
Artikel 5:24 lid 5 Awb geeft de mogelijkheid om ingeval van een spoedeisende situatie af te zien van het gunnen van een termijn als bedoeld in artikel 5:24 lid 4.
In dat geval wordt wel een besluit genomen, op schrift gesteld en bekend gemaakt, maar wordt het besluit onmiddellijk door of namens het bestuursorgaan uitgevoerd.
Nog verder gaat de mogelijkheid die lid 6 van artikel 5:24 Awb geeft.
In spoedeisende gevallen waarin zelfs de tijd ontbreekt om een beslissing op schrift te stellen en volgens de regels bekend maken, daar kan de (mondelinge) beslissing onmiddellijk worden uitgevoerd nog voordat deze zelfs maar op schrift is gesteld. De reeds ten uitvoer gelegde beslissing dient alsnog zo spoedig mogelijk op schrift te worden gesteld en volgens de normale regels bekend te worden gemaakt. Tegen dit besluit kan dan alsnog bezwaar en beroep worden ingesteld. Het is de bedoeling van de wetgever dat van bijzondere mogelijkheden van artikel 5:24 leden 5 en 6 van de Awb met gepaste terughoudendheid gebruik wordt gemaakt. Niet vergeten moet worden dat in veel redelijk spoedeisende gevallen de normale bestuursdwangprocedure gevolgd kan worden met een aangepaste, korte begunstigingstermijn.
Een gemeente mag zowel gebruik maken van bestuursdwang als een last onder dwangsom, al zal deze laatste in de meeste spoedeisende gevallen niet zoveel zin hebben.
Hoofdstuk 5.
Artikel 5.8
Handhaving in spoedeisende gevallen
Onderdeel van Besluit van de gemeenteraad van de gemeente Medemblik houdende regels omtrent handhaving (Kadernota Handhaving Medemblik)