Ontstaan
Het Landschap in de gemeente Maasgouw is in haar geheel gevormd door de Maas. De Maas is zich gaan insnijden in haar afzettingen en zo ontstond het huidige Maasdal met karakteristieke steilranden. De steilranden zijn op tal van plaatsen (b.v. in Linne, Beegden, Heel, Thorn) nog steeds zeer goed zichtbaar in het landschap en vormen het raamwerk van het landschap van de gemeente Maasgouw.
In de middeleeuwen ontstonden de dorpen zoals ze nu zijn. De eerste permanente inwoners van Maasgouw vestigden zich op de overgang van droog naar nat. De meeste oude verbindingswegen zijn in de loop der tijd beplant met laanbomen en vormen daarom een belangrijk landschapskader. De wegen volgen de geomorfologische ondergrond en lopen daarom enigszins slingerend. Rondom de oude kernen ontstonden na verloop van tijd huisweides met hoogstamboomgaarden. Op veel plekken binnen Maasgouw zijn restanten van de karakteristieke hoogstamboomgaarden nog steeds zichtbaar.
Op beide oevers van de Maas werden in de 19e eeuw noord-zuid verbindingen (Napoleonsbaan en Maastrichterweg) aangelegd. Deze wegen werden vanaf het begin beplant met laanbomen. In tegenstelling tot de oudere wegen hoefde nauwelijks rekening te worden gehouden met de ondergrond en konden ze kaarsrecht worden aangelegd. Bovendien werden ze buiten de dorpen om aangelegd. Daarnaast ontstonden in het Maasdal de zogenaamde populierenweides. Deze weides hadden een houtproductiefunctie en voorzagen in een toenemende vraag naar hout. Ze zijn nog steeds beeldbepalend in het Maasdal aanwezig. Ook werd de huidige spoorlijn Roermond-Maastricht aangelegd. Vanwege brandgevaar en mogelijke overlast door rook(stoomtreinen) werd de spoorlijn juist niet beplant met bomen. De spoorlijn is daarom, in vergelijking met de wegen uit deze periode, veel minder prominent aanwezig in het landschap.
In de 20e eeuw deden kanalen hun intrede (kanaal Wessem-Nederweert, Julianakanaal en Lateraalkanaal). Net als de 19e-eeuwse wegen hielden de kanalen geen rekening met de geomorfologische ondergrond en gingen zij dwars door bestaande structuren heen. Omdat ook de kanalen vaak beplant werden met laanbomen of struwelen, zijn zij landschappelijk zeer goed herkenbaar.
De 21e eeuw is nog jong maar heeft desondanks toch al zijn sporen nagelaten in het landschap. Met de aanleg van de A73 is het landschap aan de oostzijde van de gemeente fors veranderd. In tegenstelling tot de A2 is de A73 wel met laanbomen beplant. Eénzijdig (aan de zijde van de bebouwing zijn drie rijen eiken aangeplant. Aan de andere zijde is geen beplanting aangebracht. Daardoor heeft deze weg een geheel eigen karakter gekregen.
Landgoederen
Verspreid over de gemeente liggen diverse landgoederen. Ze hebben een zeer uiteenlopende oorsprong . Opvallend is dat ze allemaal in het Maasdal liggen. Op zich is dat logisch omdat het hier, vanwege de hoge grondwaterstanden, eenvoudig was verdedigingswerken zoals grachten aan te leggen. Rondom deze landgoederen zijn vaak markante laanbeplantingen en soms ook parken aangelegd. In een enkel geval is het landgoed verdwenen maar zijn de oude lanenstructuren (kastelen Osen en Walborgh) of het park (Vila Betula) rondom de landgoederen nog steeds herkenbaar.
Kruisen en Kapellen
Een heel bijzondere positie nemen de kruisen en kapellen in. Omdat deze vaak beplant zijn met linden (Lignum Sacrum; “heilig hout”), vormen ze markante landschapselementen. Kruisen en kapellen liggen verspreid over de gehele gemeente. Zowel binnen als buiten de bebouwde kom. In het Maasdal en op de hogere gronden.
Herdenkingsboom
Het gebruik om bij speciale gelegenheden bomen te planten is al heel oud. Ook in de gemeente Maasgouw staan herdenkingsbomen. Deze bomen staan nagenoeg allemaal binnen de kernen. Een herdenkingsboom wordt vanaf aanplant beschermd op de bomenstructuurkaart. Het zijn immers de monumentale bomen van de toekomst.
4.2 Bomenstructuurkaart
Bomenstructuur
De bomenstructuur is gericht op de bomen in en direct rondom de woonkernen, de belangrijkste verbindende gemeentelijke wegen tussen de kernen en boomstructuren in het buitengebied. Daarnaast zijn onze landgoederen en belangrijke historische plakken opgenomen waar bomen staan.
Bomenstructuurkaart
De bomenstructuurkaart Maasgouw laat zien hoe de bomenstructuur zich verhoudt in onze gemeente. De bomenstructuur:
Is voor het grootste deel gekoppeld aan de hoofdwegenstructuur;
Vormt een structurele basis voor het bomenbestand in woonwijken en bedrijventerreinen;
Bestaat daarnaast uit parken en groengebieden die voor de gemeente van grote waarde zijn;
Neemt ook belangrijke structuren uit het buitengebied mee.
1. Hoofdwegenstructuur
Bomen binnen de hoofdwegenstructuur zijn bepalend voor hoe inwoners en bezoekers onze gemeente beleven. Het gaat hierbij om bomen(lanen) langs de hoofdwegen. Doordat deze bomen vaak grote bomen zijn, dragen deze bomen veel bij aan het verkoelen van de buitenruimte, het opvangen van regenwater en het vergroten van de biodiversiteit.
2.Woonwijken en bedrijventerreinen
Woonwijken
Bomen kunnen het woongenot in woonwijken sterk verhogen en zijn daarom een belangrijk onderdeel in het straatbeeld (van de gemeente). Uitzicht op bomen zorgt voor mentale rust en heeft positieve effecten op hoe gelukkig mensen hun leven ervaren. Daarnaast zorgen gezonde bomen met voldoende ruimte voor een mooi straatbeeld, wat de aantrekkelijkheid (en daarmee ook de waarde) van woningen verhoogt. We hanteren een aantal uitgangspunten voor een gezond bomenbestand in woonwijken:
Voor een duurzame ontwikkeling van bomen in woonwijken is altijd een vorm van maatwerk nodig.
Bij de ontwikkeling van nieuwe woonwijken wordt ruimte gereserveerd voor een uitbreiding van de bomenstructuur. Deze uitbreiding is aaneengesloten en verbindt de omliggende groenstructuren met elkaar en, indien aangrenzend, buitengebied met de bestaande groenstructuur.
Bij (nieuwe) ruimtelijke ontwikkelingen wordt voldoende ruimte gereserveerd voor een vitaal en gevarieerd bomenbestand.
Ernstige hinder door bomen kan bepaalde positieve effecten van bomen verlagen of tenietdoen. Bij (her) inrichtingsvraagstukken waarbij bomen betrokken zijn geldt daarom altijd het motto: ‘de juiste boom op de juiste plek’;
Bedrijventerreinen
Bomen op bedrijventerreinen hebben een positief effect op het vestigen van bedrijven in de gemeente. Ze verhogen de productiviteit van werknemers door de werkplek koeler te houden in de warme zomermaanden. Ook zorgt een groene inrichting met bomen voor een professionele en kwalitatieve uitstraling van het bedrijventerrein. Bezoekers en werknemers voelen zich hierbij prettiger. Bomen
aan de randen van een bedrijventerreinen ontnemen het zicht op onaantrekkelijke bedrijfspanden en versterken het landschappelijk karakter van de gemeente. Om deze voordelen van bomen verder te benutten, zijn voor bedrijventerreinen de volgende handvatten geformuleerd. De uitgangspunten voor bedrijventerreinen zijn daarom:
Bij de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen wordt ruimte gereserveerd om de bomenstructuur uit te breiden;
Bij de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen wordt ruimte gereserveerd voor een vitaal en gevarieerd (verschillende soorten en afmetingen) bomenbestand;
De gemeente onderzoekt samen met bedrijven hoe/waar bestaande bedrijventerreinen vergroend kunnen worden (onder andere door bomen in te passen);
Bedrijventerreinen worden landschappelijk ingepast. De randen van bedrijventerreinen worden omlijst met bomen die landschappelijk (en indien mogelijk ecologisch) meerwaarde bieden;
3.Parken en groengebieden
Ook bomen in parken en groengebieden vallen onder de bomenstructuur. In parken en groengebieden staan vaak meerdere boomgroepen en/of grote solitaire bomen. Deze bomen dragen niet allen bij aan de groene uitstraling van de gemeente, maar ook aan de biodiversiteit, het klimaat en het opvangen van wateroverlast.
4. Buitengebied
Van oudsher worden bomen aangeplant in de gemeente, ook in het buitengebied. In het buitengebied hebben de lanen die zijn opgenomen op de kaart een landschappelijke en cultuurhistorische betekenis. Daarnaast dragen ze bij aan de herkenbaarheid van wegen en kanalen. In een aantal gevallen maken ze tevens onderdeel uit van ecologische structuren (t.b.v. onder andere vleermuizen). Op bepaalde plekken in het buitengebied staan juist geen bomen. Dit heeft te maken met het behouden van de openheid van het landschap.
4.3 (Toekomstig) monumentale bomen
Onze monumentale bomen leggen we vast op de bomenstructuurkaart. Hieronder vallen bomen in eigendom van gemeente en particulieren. Bepaalde bomen zijn nu nog niet in beeld. We willen deze bomen ook toevoegen aan de lijst van individuele bomen die op uitzonderlijke manieren een bijdrage leveren aan onze gemeente.
Monumentale bomen
Hieronder vallen alle bomen die zijn opgenomen in het landelijk Register van Monumentale Bomen van de Bomenstichting, aangevuld met lokale monumentale bomen. Herdenkingsbomen zijn eveneens opgenomen vanwege hun cultuurhistorische waarde. Ook al hebben die op dit moment niet altijd een beeldbepalende waarde of monumentaal karakter. In enkele gevallen zijn bomen tevens opgenomen vanwege hun dendrologische waarde: de zeldzaamheid van de soort (bijv. de Transkaukasische Berk in De Kemp te Wessem) of bijzonder fraaie habitus voor de soort (bijv. Rode Paardenkastanje langs de Moeder Magdalenastraat te Laak).
Monumentale houtopstanden worden aangewezen vanwege hun beeldbepalendheid, cultuurhistorisch belang, of zeldzaamheid. Criteria voor het aanwijzen van deze bomen staat opgenomen in bijlage 5 Criteria (toekomstig) monumentale bomen. Het doel is behouden, zolang het verantwoord en veilig is. Dergelijke bomen zijn beschermd en eventuele omgevingsvergunningsaanvragen tot kap worden in principe altijd geweigerd, met uitzondering van het aspect veiligheid/gevaar.
Herplanteisen voor (toekomstig) monumentale bomen luiden als volgt:
Herplant van (toekomstig) monumentale gemeentelijke bomen kent een minimale plantmaat van 20-25.
Herplant van (toekomstig) monumentale private bomen kent een minimale plantmaat van 20-25.
4.4 Ontbrekende schakels boomstructuur en verbetermogelijkheden
De bomenstructuurkaart geeft inzicht in de bestaande boomstructuren in onze gemeente. Op de kaart zijn ook gestippelde oranje lijnen weergegeven. Deze geven de plekken weer waar we nu boomstructuren missen. Het zijn plekken waar we wel mogelijkheden zien om (op termijn) een bomenstructuur te ontwikkelen. Dit kan plaatsvinden in de huidige situatie of naar aanleiding van een wegreconstructie (waarbij meerder gemeentelijk afdelingen samenwerken).
De ontwikkeling van onze boomstructuren is geënt op het invullen van zogeheten ontbrekende groene schakels tussen bestaande boomstructuren. Daarnaast zijn ontwikkelingen gekoppeld aan de inrichting van nieuwe wijken of bedrijventerreinen.
Bij de ontwikkeling van deze nieuwe boomstructuren worden verbetermogelijkheden voor ons bomenbestand als geheel meegenomen. Dat betekent dat we het als een kans zien om:
Diversiteit in bomenstructuren te vergroten, op plekken waar dat het cultuurhistorisch beeld niet wordt aangetast;
We uitgaan van gebiedseigen soorten in het buitengebied en de dorpsranden. In de kernen zoeken we soorten die klimaatbesteding zijn, ook dit kunnen gebiedseigen soorten zijn;
We houden rekening met de positie en omvang van bomen in relatie tot de energietransitie (zonnepanelen, kabels en leidingen);
Nieuwe boomstructuren aan te planten in beplantingsvakken of bloemrijk grasland. Hiermee werken we toe naar het verhogen van de biodiversiteit en de ecologische balans. Dit een positief effect op de vermindering van overlast door ziekte en aantastingen;
We betrekken in de desbetreffende straat onze inwoners: “groen doen we samen”.
In de groenvisie is per dorp een tabel opgenomen van de te ontwikkelen groenstructuren, waaronder bomenstructuren.
Artikel 4.1
Ontstaan landschap
Onderdeel van Besluit van de gemeenteraad van de gemeente Maasgouw houdende regels omtrent bomen