In deze paragraaf schetsen we aan de hand van cijfers en andere informatie een beeld van het alcoholgebruik, de problemen die daar mee samenhangen en de naleving van de alcoholwetgeving. Daarbij zoomen we zo veel mogelijk in op Neder-Betuwe, waar dat niet mogelijk is kijken we naar landelijke of regionale informatie.
Alcoholgebruik scholieren
Het alcoholgebruik onder jongeren in de gemeente Neder-Betuwe wordt elke vier jaar gepeild met de GGD Gezondheidsmonitor Jeugd van GGD Gelderland-Zuid. De GGD voert de Gezondheidsmonitor Jeugd uit onder jongeren in klas 2 en 4 van het voortgezet onderwijs. Hierin zitten voornamelijk jongeren in de leeftijd 13-14 jaar en 15-16 jaar. De recentste cijfers voor de gemeente Neder-Betuwe en de vergelijking met landelijke cijfers komen, tenzij anders vermeld, uit 2019 (GGD Gelderland-Zuid en volksgezondheidenzorg.nl).
Van de scholieren in Neder-Betuwe van 13-16 jaar had in 2019 53% ooit alcohol gedronken (landelijk 52%), waarvan 29% een glas of meer en 24% alleen een paar slokjes.
Het aantal scholieren van 13-16 jaar in Neder-Betuwe dat in 2019 de afgelopen maand gedronken heeft ligt op 28% (landelijk 27%).
Het totaal aantal scholieren van 13-16 jaar in Neder-Betuwe dat gebinged heeft in de laatste maand is 18% (landelijk 19%). Een cruciale leeftijd in het ontstaan van bingedrinken bij scholieren lijkt, op basis van landelijke cijfers, tussen de 13 en 14 jaar te zijn (Rombouts e.a., 2020): van de 13-jarigen is 4,6 procent een bingedrinker (in de afgelopen maand), tegen 18% onder de 14-jarigen. Dat loopt meer geleidelijk op naar 42% op 16-jarige leeftijd.
4% van de 13-16 jarigen in Neder-Betuwe drinkt in een drankkeet. Vaker drinken zij thuis (17%), of bij anderen thuis (10%). Deze percentages zijn op basis van alle jongeren – dus niet alleen de drinkers onder hen.
VMBO-leerlingen in Neder-Betuwe drinken ten opzichte van de andere schooltypen vaker ooit en in de laatste maand en zijn vaker bingedrinkers en dronken. Ook vinden hun ouders het vaker goed dat zij alcohol drinken.
Het alcoholgebruik in Neder-Betuwe lag in 2015 hoger dan in Nederland, maar in 2019 zijn de cijfers vergelijkbaar. Dat is te verklaren door het feit dat landelijk gezien de cijfers sinds 2015 niet erg zijn veranderd (Peilstations/Leefstijlmonitor 2019), terwijl het alcoholgebruik onder scholieren in Neder-Betuwe gedaald is sinds 2015.
Sommige groepen jongeren zijn extra kwetsbaar en lopen daardoor een groter risico op problematisch alcoholgebruik. Het gaat bijvoorbeeld om kinderen die vroeg beginnen met drinken, kinderen van ouders met een verslaving of psychische problematiek en kinderen met een licht verstandelijke beperking (Expertisecentrum Alcohol, 2020).
Alcohol en opvoeding
Hoewel de invloed van leeftijdgenoten en vrienden (ook wel peers genoemd) op het gedrag toeneemt naarmate kinderen ouder worden, blijven ouders invloed houden op het drinkgedrag van hun opgroeiende kind (Engels e.a, 2013). Zij doen dat expliciet door de regels die ze stellen maar ook impliciet, bijvoorbeeld via hun houding ten opzichte van alcohol of door hun eigen drinkgewoonten. Ouders die zelf veel drinken, zijn toleranter ten aanzien van alcoholgebruik bij hun kinderen.
In de Gezondheidsmonitor Jeugd 2019 van GGD Gelderland-Zuid geven middelbare scholieren uit Neder-Betuwe een kijkje in de rol van hun ouders bij alcoholopvoeding. Volgens 20% van de scholieren vinden hun ouders het goed dat zij alcohol drinken (klas 2: 13%, klas 4: 28%). In 2015 was dat nog 30%2Kanttekening bij deze cijfers is dat dit in 2015 alleen gevraagd is aan de recente drinkers, in 2019 aan alle jongeren. .
73% van de scholieren heeft afspraken met de ouders over alcohol drinken (74% in klas 2 en 70% in klas 4). In 2015 was dat 65%.
19% heeft met de ouders afgesproken om tot het 18e jaar niet te drinken (20% in klas 2 en 17% in klas 4). In 2015 was dat 16%.
Dit beeld komt globaal overeen met regionale en landelijke cijfers.
Naleving van de alcoholwetgeving door alcoholverstrekkers
Uit nalevingsonderzoek is gebleken dat in 2015 de naleving van de leeftijdsgrens in Neder-Betuwe op 47% lag en deze lijkt in 2017 verbeterd te zijn tot 55%. Of de naleving in Neder-Betuwe na 2017 nog verbeterd is, is niet bekend. Het geplande nalevingsonderzoek (gericht op sportkantines en enkele locaties met een verhoogd risico op overtreding van de Alcoholwet) kon in 2020 wegens de coronamaatregelen niet plaatsvinden. Het ligt in de verwachting dat dit onderzoek in 2022 alsnog uitgevoerd wordt, als regulier gebruik van kantines en overige horeca weer mogelijk is.
De naleving in Neder-Betuwe was hoger dan in de rest van Nederland waar de naleving in 2018 en 2020 bijna 38% was (Bureau Objectief, 2020). Volgens het landelijke nalevingsonderzoek zijn bij de afzonderlijke verkooppunten veranderingen te zien, soms ten goede zoals bij cafetaria’s, horecagelegenheden en webshops. Bij supermarkten en slijterijen is de naleving echter gedaald.
Zowel lokaal als landelijk is er geen nalevingsonderzoek naar het verbod van doorschenken bij dronkenschap uitgevoerd. Wel wordt er in Neder-Betuwe tijdens alcoholcontroles op gelet of er geen zichtbaar dronken personen aanwezig zijn. Uit enkele regionale onderzoeken (niet in Gelderland-Zuid) blijkt dat de wettelijke bepalingen over doorschenken niet goed worden nageleefd. Horecapersoneel blijkt het lastig te vinden om dronkenschap te herkennen en om daar aansluitend op te acteren (Nijkamp e.a., 2020).
Alcoholcontroles
Toezichthouders controleren bij verschillende alcoholverstrekkers in hoeverre de alcoholwetgeving in brede zin wordt nageleefd. In 2018, 2019, 2020 en 2021 zijn er in Neder-Betuwe alcoholcontroles uitgevoerd. Het aantal alcohol gerelateerde overtredingen is beperkt en verdeeld over verschillende typen verstrekkers waardoor deze cijfers weinig aanknopingspunten geven voor beleidskeuzes. Bovendien werden de controles in 2020 en 2021 beïnvloedt door de coronamaatregelen.
Hoofdstuk 1.
Artikel 1.2
Alcohol in Neder-Betuwe
Onderdeel van Preventie- en handhavingsplan Alcohol Neder-Betuwe 2022 t/m 2024