Algemeen
De hoge zandgronden van Soest worden al zeer lang bewoond. In de middeleeuwen ontwikkelde Soest zich op de grens van hoge en lage gronden met als belangrijkste bestaansbronnen landbouw op de hoge Eng, turfwinning in het Soesterveen en schapenhouderij op de uitgestrekte heidevelden.
Soest groeide uit tot een wegdorp met een lint van boerderijen langs de flanken van de Eng. In eerste instantie stond de bebouwing aan de kerkpaden achter dit lint aan de oostzijde van de Eng.
De huidige Vredehofstraat en de Birkstraat maakten onderdeel uit van dit lint. Behalve het agrarische lint ontwikkelden zich meerdere buurtschappen. Hiertussen ontstonden routes die zich ontwikkelden als oude linten die om de Eng heen slingeren. De Koninginnelaan is hier één van. Na aanleg van spoorlijn Baarn-Utrecht in 1898 vond een snelle groei van de bevolking plaats. Met name op de noordelijke Enghelling werden villa’s en herenhuizen gebouwd.
Tijdens de eerste decennia van de vorige eeuw vond een spectaculaire bevolkingsgroei plaats. Enkele buurtschappen werden als gevolg hiervan verdicht. Ook de bebouwing aan de bestaande linten nam toe. Na de tweede wereldoorlog vond de grootste groei plaats. Vooral aan de westzijde van de Eng nam de bebouwing snel toe (zie afbeelding 4 ‘Historische ontwikkeling’).
De geschiedenis van de entrees hangt nauw samen met zowel de regionale als met de lokale ontwikkeling. Onmiskenbaar hebben de bedoelde structuren ook belangrijke visuele kwaliteiten wat betreft hun historisch-functionele tracé, hun profilering en hun beplanting, die in aanzienlijke mate het beeld bepalen. De routes van dit beeldkwaliteitsplan zijn in de Monumenteninventarisatie allen aangewezen als ‘historisch geografische structuren’. In de bijlage zijn de monumenten en beeldbepalende panden per straat opgesomd.
Noordelijke entrees
De noordelijke entrees van het plangebied zijn de Koninginnelaan en de Vredehofstraat.
De Koninginnelaan vormt de vooroorlogse dorpsrand waarin nog één boerderij functioneert (nr. 148) en diverse bedrijfsfuncties ontwikkeld zijn. Ten noorden van de bebouwing aan de Koninginnelaan liggen tot aan de Biltseweg open graslanden. Op de kaart van 1850 is deze straat nauwelijks herkenbaar, maar in een later stadium is de betekenis toegenomen. De Koninginnelaan heette voor 1929 de ‘Veenhuizenweg’, genoemd naar het Veenhuis dat aan de Praamgracht lag en diende als overslagplaats voor turf en tevens een herberg was. Hoogstwaarschijnlijk is deze weg ontstaan als ontginningsbasis voor het veengebied erboven (Soestdijk) en gebruikt als deel van een Hessenwegroute naar Amsterdam. Vanaf 1929 is de straat vernoemd naar Koningin Wilhelmina. Rond 1950 is het lint nagenoeg opgevuld. Na deze datum zijn sporadisch enkele woningen toegevoegd.
Aan de Koninginnelaan, die niet de allure had van een oude belangrijke route, kwamen werkplaatsen en eenvoudiger vrijstaande of twee-onder-een-kapwoningen. Karakteristieke panden bestaan hier voornamelijk uit (voormalige) boerderijen en woon-/winkelpanden en staan op relatief bescheiden percelen. Aan de Koninginnelaan staat één gemeentelijk monument (nr. 10), bestaande uit een witgepleisterde villa uit 1906. Daarnaast staat er ook nog één beeldbepalend pand uit circa 1900
(nr. 108). Het gaat hier om een voormalige bakkerij.
Soest omstreeks 1850
Soest omstreeks 1900
Soest omstreeks 1950
Soest omstreeks 2000
Afbeelding 4: Historische ontwikkeling
De toenemende mobiliteit heeft er in de eerste decennia van de vorige eeuw toe geleid dat de betekenis van wegen toenam. Eén hiervan is de Vredehofstraat. Oorspronkelijk werd deze in de 14e eeuw aangelegd door de bisschop van Utrecht als ‘Zoesterdijck’ of ‘Soestdijk’, een doorgangsdijk door het veen als enige verbinding toen met Baarn. Op de kaart van 1850 is deze straat, met enige bebouwing nabij Soestdijk, duidelijk herkenbaar. In 1911 is de straat vernoemd naar de daar gelegen buitenplaats en het voormalig landgoed Vredehof. Rond deze tijd werden hier ook enige villa’s gebouwd.
Het kaartbeeld van omstreeks 1950 geeft een beeld dat sterk lijkt op de huidige kaart.
Langs de Vredehofstraat heeft de bebouwing in vergelijking met de Koninginnelaan qua functie een ander maar ook gemengd karakter; deze is wat betreft uiterlijk robuuster terwijl het groenelement nadrukkelijker aanwezig is. Karakteristieke bebouwing bestaat hier uit villa’s en (voormalige) landhuizen. Daarnaast staan er ook enkele flinke bouwmassa’s in het Park Vredehof en in het Colensopark (Oranjeparkflat). Het Colensopark vormt een groenelement met een cultuurhistorische waarde. In Park Vredehof staan enkele zeer grote bomen. Twee hiervan zijn in de Monumenteninventarisatie aangeduid als ‘waardevolle groenelementen’.
Aan de Vredehofstraat staat één rijksmonument, op nummer 31. Het gaat hier om een witgepleisterd herenhuis uit het eerste kwart van de 19e eeuw. Het is van grote architectuur-historische waarde vanwege het bouwtype en bouwstijl. De historische waarde is er ook vanwege de relatie met het nabijgelegen paleis Soestdijk.
Daarnaast staat er twee gemeentelijke monumenten, te weten een bakstenen dubbel landhuis (nr. 1-5) onder een rieten samengesteld dak uit 1918 en een bakstenen, witgesausd café-restaurant onder een samengesteld dak van 1907 (nr. 4,6). Daarnaast staan er nog twee stadse villa’s op de nummers 9 en 11, die aangewezen zijn als ‘beeldbepalende panden’.
Een gedeelte van de Koninginnelaan en de Vredehofstraat vormen elementen van de hoofdgroenstructuur, waarvoor handhaven en versterken in de vorm van boombeplantingen als uitgangspunt is vastgelegd.
Zuidelijke entrees
Onder de zuidelijke entrees vallen in dit beeldkwaliteitsplan delen van de Birkstraat en Soesterbergsestraat. De karakteristieke bebouwing langs de zuidelijke entrees bestaat uit enkele landhuizen en (voormalige) boerderijen. Deze herinneren in beperkte mate aan het oorspronkelijke karakter. De overige bebouwing bestaat uit woonhuizen.
De Birkstraat is een verbindingsweg tussen Amersfoort en Soest en loopt door de polder ‘Birkt’. Ter onderscheiding met de andere middeleeuwse en lager gelegen verbindingsweg (P. v.d. Bremerweg) werd deze weg ook ‘Hoge Birksche Weg’ of ‘Bovenbirksche Weg’ genoemd. In de 19e eeuw heeft deze weg ook de Rijksstraatweg geheten.
De route is een onderdeel van het oorspronkelijke lint waaraan Soest is ontstaan. Dit is ook goed te zien op het kaartbeeld van circa 1850. In de loop der tijd is het lint langzaamaan opgevuld. Opvallend hierbij is de toename van grotere bebouwingselementen, vooral in het zuidelijk deel van de straat.
Aan de Birkstraat staan binnen het plangebied twee gemeentelijke monumenten. Het gaat hier om een herenhuis/buitenplaats ‘Vosseveld’ (nr. 84) en om een landhuis (nr. 106). Daarnaast staan er vier beeldbepalende panden, bestaande uit een boerenwoonhuis, twee boerderijen en een rustieke villa.
De Soesterbergsestraat vormt de verbinding tussen Soesterberg en Soestdijk en is in 1853 aangelegd. Nu vormt het de route tussen het station Soestduinen (niet meer in gebruik) en de Kerkstraat. In 1915 is de huidige straatnaam vastgesteld. Het historische karakter is niet meer herkenbaar door het open profiel en het nagenoeg ontbreken van cultuurhistorisch waardevolle beplanting en bebouwing.
Tot en met de jaren vijftig van de vorige eeuw is de bebouwingsdichtheid relatief laag gebleven, vooral in vergelijking met kaartmateriaal vanaf de jaren vijftig. Met name in het noordelijk deel van de Soesterbergsestraat is met de groei van de voorzieningenfunctie de bebouwingsdichtheid fors gestegen. Aan de Soesterbergsestraat staat binnen het plangebied één gemeentelijk monument (nr. 114). Het gaat hier om een houten landhuis ‘De Bunt’ uit 1920. Vier panden aan dit deel van de Soesterbergsestraat zijn aangewezen als beeldbepalend pand. Het gaat hier om een boerenwoonhuis, een landhuisje, een daggelderswoning en een dubbel landhuis.
Hoofdstuk 3
Artikel 3.1
Historische ontwikkeling
Onderdeel van Beeldkwaliteitsplan ‘De entrees van Soest’