De waardering van het historisch landschap en gebouwd en aangelegd erfgoed gaat uit van losse elementen en van ensembles. Ensembles zijn groepen van historische landschappelijke elementen die een nauwe samenhang hebben. Een aantal voorbeelden van ensembles zijn:
religieuze ensembles: kerk met pastorie en klooster, tuin en begraafplaats
industriële ensembles: kantoorgebouwen, werkplaatsen, schoorsteen, infrastructuur en arbeiders- en directeurswoning
agrarische ensembles: boerderij als hoofdgebouw, erfinrichting met diverse bijgebouwen en groen
landschappelijk ensemble zoals een landgoed: een centraal huis met siertuin, moestuin, vijver, park, boerderijen, lanen en dreven, een stuk bos en misschien enkele “follies”: verrassende sierelementen.
Het ensemble van dat landgoed vat dat alles weer samen zoals het ook bedoeld is en functioneerde. Ensembles kunnen zowel bestaan uit meerdere gebouwen, die tot een geheel horen zoals een klooster of landgoed, maar het kan ook gaan om één element. Zo'n "element" is dan een ensemble op zich, terwijl elders een ensemble uit een rij apart genoemde elementen is opgebouwd.
Uniek_nr.
Naam
Typering
Opp. (ha)
12.001
Hooidonk
watermolen
7
12.002
Nederwetten-dorp
dorpskom
30
12.003
Akkercomplex Nederwetten
oude akkers
60,5
12.004
Soeterbeek
klooster-landgoed
23
12.005
Aabroek
Beekdal
56,5
12.006
Beekdal van de Kleine Dommel
Beekdal
75
12.007
Broekgebied tussen Breugel en Nuenen
ontgonnen Broek
>800
12.008
Nederwettense Straat
oud straatgehucht
45
12.009
Nuenen-dorp
grote dorpskom
45
12.010
Gerwen-dorp
mini-dorpskom
4
12.011
Eeneind
Stationsbuurt
10,5
12.012
Gulbergen
nog heide
7
12.013
Vaarle
enclave in hei
73
Tabel met een overzicht van de 13 cultuurhistorisch waardevolle ensembles in Nuenen.
In Nuenen gaat het met name om de 13 (landschappelijke) ensembles, waaronder akkercomplex Nederwetten, Landgoed Soeterbeek, watermolen-kloostercomplex Hooidonk, Gulbergen en Het Broek tussen Nuenen en Breugel. In de ensembles zijn de cultuurhistorische vlakken en complexen van provinciaal belang geïntegreerd. Voor de cultuurhistorische ensembles zal in het bestemmings-/omgevingsplan een beschermende regeling opgenomen moeten worden, rekening houdend met de instructieregels vanuit de provinciale omgevingsverordening.
Ensemble Akkercomplex Nederwetten op de topografische kaart van 2020.
In de beschrijving van de ensembles (zie bijlage 2 van de toelichting op de erfgoedkaart) wordt ingegaan op de samenhang van de losse punten, lijnen en vlakken. Ze bestaan steeds uit een aantal naar type verschillende onderdelen die elkaar aanvullen en tot een boeiend geheel maken. Samen hebben ze een geschiedenis, vertellen ze een verhaal en zijn ze dus ook makkelijker te beschermen. Deze ensembles vragen bijzondere zorg. Hun kracht kan achteruitgaan door het vernietigen van één of meer onderdelen. Zorgvuldige planning en aanvulling van "gaten" in het ensemble kan de kracht er juist van vergroten. Onderhoud maar zeker ook ontwikkeling zal de ensembles in de toekomst moeten behouden. Ensembles lenen zich ook voor een educatief element: een plaquette met uitleg en opname in fiets- of wandelroutes-met-uitleg. Geïsoleerde elementen hebben een lagere waarde dan elementen die met andere elementen relevante relaties hebben of daarmee zelfs een uitgesproken ensemble vormen. Wanneer elementen uit een ensemble aangetast worden, daalt daarmee de waarde van het hele ensemble en van de andere onderdelen daarvan.
De Kleine Dommel bij de Collse watermolen (bron: beeldbank heemkundekring De Drijehornick).
Hoofdstuk 4 › Paragraaf 4.6
Artikel 4.6.1
Cultuurhistorische ensembles
Onderdeel van Beleidsnota Erfgoed: archeologie, gebouwd erfgoed en historisch landschap Gemeente Nuenen 2023-2029