De gehele binnenstad verdient als geheel een hoge kwaliteit. In de binnenstad wordt daarom géén onderscheid meer gemaakt in kwaliteitsgebieden. Dit betekent natuurlijk niet dat de binnenstad er overal hetzelfde uitziet of overal dezelfde opgaven en oplossingen van toepassing zijn.
De studie naar de historische gelaagdheid van de binnenstad geeft inzicht in de verschillende groei- en ontwikkelingsstadia in de binnenstad, zogenoemde “jaarringen”. Deze jaarringen zijn nog steeds duidelijk herkenbaar in de binnenstad.
Per jaarring is gekeken naar de huidige karakteristiek en de potentie om deze te herstellen. Daarbij hoort ook de strategie om de identiteit van dit deel van de binnenstad leesbaar te houden en tegelijkertijd te hechten aan het totale weefsel van openbare ruimte in de binnenstad.
In het kwaliteitsplan benoemen we op basis van de vier “jaarringen” in de binnenstad en haar randen vier gebiedsprofielen:
O de Oorsprong 13e eeuw
H de Handel- en waterstad 13e-16e eeuw
V de Verandering 17e-19e eeuw
P de Poorten en Randen 20ste eeuw – nu
Voor elk gebiedsprofiel behandelen we achtereenvolgens:
de betekenis voor cultuurhistorie in de stadsplattegrond
de identiteit en karakteristieken
de waarde en kwaliteit van de openbare ruimte
de strategie om tot de gewenste kwaliteit te komen
GEBIEDSPROFIEL O
DE OORSPRONG
CULTUURHISTORIE
De oorsprong ligt in het hart van de binnenstad en is de plek waar Gouda in de 13e eeuw is ontstaan.
IDENTITEIT
Het gebied ligt verstopt achter de bebouwingswand van de Markt en de Haven. Daardoor voelt de oorsprong als een goed bewaarde eigen wereld met een eigen tijdlijn binnen de binnenstad. Het grote contrast in schaal van de dominant aanwezige Sint-Janskerk met de aangrenzende kleinschalige openbare ruimte en bebouwing is kenmerkend voor dit deel van de binnenstad.
OPENBARE RUIMTE
Rond de kerk ligt een kleine omloop, via steegjes verbonden met de Markt, Haven en de Vroesentuin. De aangrenzende ringgracht is een tweede ronde vorm. Samen met de Vroesentuin en -plein kent het gebied een eigen intiem karakter. Bijzonder is hoe twee oorspronkelijke linten (de Kleiweg en de Lange Tiendeweg) van buiten de binnenstad doorlopen tot aan de oorsprong.
Het openbaar gebied is voetgangersgebied en kent een duidelijke eigen schaal en identiteit en onderscheidt zich in materiaalkeuze door de gele gebakken verharding, afgewisseld met natuursteen rond de kerk.
STRATEGIE - behoud en leesbaarheid
De strategie is gericht op conservatie en waar nodig reconstructie van deze zorgvuldige bewaarde identiteit. De onderscheidende eigen verborgen identiteit is een te behouden kwaliteit. Daarmee ook de afwijkende eigen materialisatie. De routes vanuit de omgeving richting de oorsprong verdienen meer leesbaarheid en kwaliteit. Dat geldt ook voor het water en groen in de oorsprong en aangrenzend in de omgeving: de ringgracht en het Vroesenplein.
GEBIEDSPROFIEL H
HANDEL- EN WATERSTAD
CULTUURHISTORIE
Dit deel van de binnenstad laat de welvarende groei van Gouda als handel- en waterstad zien. De Haven en Gouwe met de Donkere Sluis en de Vismarkt. De Markt met het gotische Stadhuis. Achter de Waag waar de kaas werd gewogen en verhandeld in de Waag.
IDENTITEIT
Die kleine homogene schaal en korrelgrootte van de bebouwing volgt veelal de structuur van het waterplan: perceelsgewijze individuele gevels begeleiden de enkele (Zeugwater) en dubbele (Turfmarkt) grachten, waarbij het water en de wegen elkaar naar buiten toe steeds afwisselen als jaarringen in de opbouw van de openbare ruimte.
OPENBARE RUIMTE
Het water – veelal begeleid met bomen - is in dit deel van de binnenstad de drager van de identiteit van dit gebiedsprofiel. Het zijn de vroegere aanvoerroutes van binnen naar buiten: de Haven / Gouwe, de grachten en als duidelijke rand de oude singels.
In de handel- en waterstad ligt een aantal pleinen van betekenis, waarvan de Markt het belangrijkste plein is. De middeleeuwse stadsplattegrond is nog grotendeels intact. Stegen en zijlen verbinden de verschillende “schillen” met elkaar. De zijlen zijn uiteindelijk vervangen door straten.
STRATEGIE - samenhang en structuurherstel
De strategie voor dit gebiedsprofiel richt zich primair op het herstel van de continuïteit van de groen- en waterstructuur. Deze structuur is de basis voor de goed intact gebleven perceelsgewijze bebouwingsopzet. Verbetering is mogelijk door het aanbrengen van een goede samenhang en kwaliteit van de buitenruimte met goede groenstructuren langs de grachten én een autoluw verblijfsgebied voor de voetganger. Langs de singels wordt de samenhang bijvoorbeeld versterkt door verdere vergroening en continuïteit in routing.
Het autoparkeren verdwijnt uit delen van dit gebied waar- door er ruimte ontstaat voor meer groen en verblijfs- kwaliteit, met name langs de watergangen. De pleinen zijn hoogwaardige, klimaatrobuuste verblijfsplekken voor ontmoeting en activiteiten.
GEBIEDSPROFIEL V
DE VERANDERING
CULTUURHISTORIE
De derde ‘ring’ loopt ongeveer vanaf de lijn Raam / Nieuwe Haven / Groeneweg tot aan de singels. Het maakt onderdeel uit van de wereld van de Handel- en Waterstad maar met een heel andere geschiedenis. In een paar eeuwen zijn de lege plekken in dit deel van de binnenstad steeds opnieuw ingevuld met grote complexen. Aan de westkant met fabrieken en aan de oostkant met kloosters. in de laatste eeuw zijn deze plekken gevuld met grootschalige winkels en wooncomplexen.
IDENTITEIT
Het gebied V vertoont veel van de (latente) kenmerken van het gebiedsprofiel H maar mist de cohesie en samenhang door de vele kleine en grootschalige ingrepen in het stedelijk weefsel over de afgelopen eeuwen. Binnen gebiedsprofiel V is een groot contrast in maat, schaal en kwaliteit.
OPENBARE RUIMTE
Een aantal dragende ruimtelijke structuren in de openbare ruimte zijn constant gebleven, zoals bijvoorbeeld de singels en de Kleiweg. Andere delen in de oorspronkelijke buitenruimte zijn bebouwd of blijvend veranderd in beeld zoals de voormalige watergangen Raam en Nieuwe Haven. Delen in het openbare ruimte weefsel in dit gebiedsprofiel missen een duidelijke identiteit en gebruikskwaliteit.
STRATEGIE - samenhang en identiteit
De strategie volgt in eerste instantie die van gebiedsprofiel H: samenhang en structuurherstel. De omgeving van de Vest en de Museumhaven kent een eigen identiteit met een kademilieu, waar hernieuwde samenhang nodig is. Op sommige plekken conflicteren de oorspronkelijke delen uit de binnenstad met de nieuwe vorm en maat van de latere verdichtingen. Wanneer herstel van de oorspronkelijke structuur in de openbare ruimte niet zondermeer past in het huidige beeld, is een aanvullend ontwerpleitmotief in de buitenruimte nodig om de discontinuïteit of conflicterende vormentaal weer samenhang en identiteit te geven.
GEBIEDSPROFIEL P
POORTEN EN RANDEN
CULTUURHISTORIE
Aan de buitenrand van de singels tonen zich de verschillende wijken als poortwachters rond de binnenstad. Met de klok mee liggen de industrie en woonbuurten van Korte Akkeren, Nieuwe Park, Kort Haarlem en de Kadenbuurt rond de historische binnenstad. Elke wijk heeft haar eigen karakter.
IDENTITEIT
De oorspronkelijke poorten naar de binnenstad uit de tijd van de stadsmuur manifesteren zich nog door de toevoerwegen vanuit de omliggende wijken en de bruggen over de singels. De poorten zijn onderdeel van de singelstructuur, die de binnenstad omringt en als historische grens herkenbaar is. Elke poort heeft zo haar eigen achterland: het Bolwerk (Potterspoort), het station (Kleiwegpoort), Klein Amerika en de Karnemelksloot (Lange Tiendepoort) of de Nieuwe Veerstal (drie poorten: Rotterdamse Poort, de Haven en de Fluwelensingel). Daarnaast zijn er nog drie fietsersverbindingen vanuit de wijken via de Guldenbrug, de Kazernebrug en de Doelenbrug.
OPENBARE RUIMTE
Het profiel van openbare ruimte langs de randen is tussen het Bolwerk en de IJssel is eenduidig. Het profiel bij de Korte Akkeren (Turfsingel) grillig. Elke brug (poort) naar de binnenstad kent een eigen identiteit. Sommige poorten zijn uitnodigend, andere wat verborgen. Door de verkeersdrukte is de toegankelijkheid voor langzaam verkeer lastig.
STRATEGIE - leesbaarheid, routing en balans
De strategie in dit gebiedsprofiel richt zich op een rustiger 30-km profiel, met meer groen- en verblijfskwaliteit. Meer eenheid in de singel als totale, eenduidige en verbindende structuur met daarlangs de verschillende wijken is wenselijk.
Aandacht gaat uit naar een betere eigen herkenbaarheid van de verschillende poorten langs de route. Dat geldt bijvoorbeeld voor de route tussen de binnenstad en het station. De Veerstal verbindt de binnenstad weer met de Hollandsche IJssel.
Hoofdstuk 2 › Paragraaf 2.4
Artikel 2.4.4 De gebiedsprofielen
Artikel 2.4.4 De gebiedsprofielen
Onderdeel van Kwaliteitsplan openbare ruimte binnenstad Gouda