De Walcherse gemeenten hebben een aantal onderzoeksthema’s geselecteerd waar de archeologische monumentenzorg van Walcheren zich vooral op moet richten. Nadat op basis van de vrijstellingsregeling en de archeologische beleidsadvieskaart Walcheren bepaald is dat in een plangebied verkennend archeologisch onderzoek moet plaats vinden en nadat uit het verkennend onderzoek blijkt dat archeologische waarden aanwezig zijn, bepalen de onderzoeksthema’s de vorm van de archeologische monumentenzorg: behoud, geen onderzoek, of wel onderzoek en de vorm daarvan. De drie gemeenten kiezen ervoor, wanneer behoud niet mogelijk blijkt en archeologisch onderzoek moet plaatsvinden, alleen een opgraving te laten plaatsvinden als de waarden binnen het Walcherse selectiebeleid vallen. Dit betekent dat thema’s die buiten de opgesomde onderwerpen vallen, geen of slechts beperkt aandacht zullen krijgen.
Dit kader is aangebracht zodat beter en samenhangend onderzoek kan plaatsvinden. Onderzoek naar de betreffende onderwerpen moet beter inzicht verschaffen in de aard, kwaliteit en continuïteit van de bewoningsgeschiedenis van de plekken die representatief zijn voor het bodemarchief van Walcheren en voor de diversiteit aan archeologische waarden.
De Walcherse Archeologische Dienst heeft in de loop van de jaren een goed inzicht in de ‘archeologische’ regio Walcheren. Ook is de dienst voortdurend bezig met een inventarisatie van de onderzoeken tot op heden en van de huidige kennisstand. Op basis hiervan presenteert de dienst een beargumenteerde lijst van onderzoeksthema’s die kenmerkend, karakteristiek en ook specifiek voor Walcheren zijn. Dit resulteert in zes hoofdthema’s, die richting gevend zijn in het selectiebeleid:
De bewoning in de ijzertijd en de Romeinse tijd in het dynamische veenlandschap van Walcheren dat met regelmaat door de zee overstroomd werd.
Onder de subthema’s vallen onder meer de reconstructie van de leefwijzen en leefomstandigheden, vanzelfsprekend ook de Nehalennia-cultus, maar ook de ontwikkeling van het landschap.
Resultaten onderzoek: Enkele onderzoeken in de hoek Gapinge – Serooskerke stuitten op resten van bewoning en gebruik uit de Ijzertijd en de Romeinse tijd. Ook onderzoek aan de Roosjesweg te Domburg, bij de Havenweg in de gemeente Vlissingen en in Essenvelt / Middelburg-Zuid te Middelburg leverde enkele vindplaatsen op. Onderzoeken uit een verder verleden laten onder andere vindplaatsen zien bij Grijpskerke, Oostkapelle en Erasmuswijk Middelburg. Het zijn vrijwel allemaal plaatsen van gebruik en productie. Slechts in enkele gevallen zijn ook resten van een woonerf vrij gelegd. Het is wachten op een eerste (complete) huisplaats uit de Romeinse tijd op Walcheren.
De vroegmiddeleeuwse ringwalburgen en de bijbehorende nederzettingen.
Ook hier valt onder de subthema’s onder meer de reconstructie van de leefwijzen en leefomstandigheden. Daarnaast vormen natuurlijk de inrichting van de ringwalburgen en de eventuele resten van de invallen door de Vikingen belangrijke onderwerpen.
Resultaten onderzoek: de grotere opgraving aan ’t Groentje in Domburg heeft voor het eerst een goed inzicht in bewoning tussen 800 en 1000 na Chr. in een ringwalburg laten zien. Rond de ringwalburg van Domburg zijn belangrijke vindplaatsen (deels) onderzocht. Daarnaast duiken meer en meer op Walcheren nederzettingen op uit de periode 900 – 1200: Vlissingen Lammerenburg en De Kempenaerstraat, Arnemuiden Hazenburg 2, Serooskerke N57. En in 2009 is er ook een huisplaats gevonden uit de periode kort voor de ringwalburgen (7e – 8e eeuw), ook bij Serooskerke. Beetje bij beetje krijgen we meer inzicht in de middeleeuwse bewoning van het Walcherse eiland.
De ontwikkelingsgeschiedenis van de Walcherse steden en dorpen in en volgend op de middeleeuwen.
Onder de subthema’s moet ook hier de reconstructie van de leefwijzen en leefomstandigheden van de mensen meegenomen worden, zodat gewerkt kan worden aan een overzicht van de leefwijzen van de Zeeuwen door de geschiedenis heen. Daarnaast is natuurlijk de ontwikkeling van de steden interessant en de stichting vanuit deze steden van de parochiedorpjes verspreid over de kreekruggen. Vliedbergen/mottes vormen natuurlijk ook een subthema, vooral waar zij aan de basis stonden van de stichting van de dorpjes.
Resultaten onderzoek: De opgraving aan de Bachtensteene in Middelburg in 2011 leidde tot de sensationele vondst van resten van houten huizen van rond 1000 na Chr. Zij geven een heel mooi beeld van bouw- en woonwijzen in een middeleeuwse stad. Ook van het Gravensteen zijn toen de funderingen en kelders onderzocht. Ook de opgravingen aan de Slijkstraat en Breewaterstraat in Vlissingen laten houten huisresten zien. In stad Veere kwamen de funderingen van het middeleeuwse kapelletje Kijkgau tevoorschijn, in Arnemuiden een stukje van de eerste kruiskerk. De grote opgravingen aan de Singel/Roosjesweg in Domburg hebben belangrijke informatie opgeleverd over de vroege ontwikkeling van Domburg. Substantieel onderzoek in dorpskernen ontbreekt nog, al geeft een onderzoekje in Zoutelande aan dat ook in de middeleeuwen in de dorpen stevig gebouwd werd. In verschillende kernen zijn bij begeleidingen van het leggen van riool grote hoeveelheden begravingen opgegraven. Een grotere opgraving in het plangebied Trekdijk te Middelburg leverde nieuwe inzichten op over mottecomplexen.
Walcheren als belangrijke speler in de kaapvaart, de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), de West Indische Compagnie (WIC) en andere compagnieën.
Onder de subthema’s geldt ook hier de reconstructie van de leefwijzen en leefomstandigheden van de mensen in een periode van relatieve rijkdom. Het decor van een groot deel van de bewuste periode vormt de Tachtigjarige Oorlog. Daarnaast is natuurlijk de ontwikkeling van de steden interessant, maar ook het ontstaan en de ontwikkeling van de voor Walcheren specifieke buitenplaatsen.
Resultaten onderzoek: voor Nederlandse begrippen toonaangevende onderzoeken betreffen de opgravingen in het Scheldekwartier en aan de Slijkstraat en de Breewaterstraat. Zij geven een goed inzicht in de mens en zijn handel en wandel in de Gouden eeuw en de eeuwen erna. In Middelburg doet de opgraving aan de Bachtensteene dit en ook aan de Koningstraat. Het is een belangrijke aanvulling van het eerdere onderzoek aan de Zuidsingel. Af en toe was er de kans, ook in Veere, om een beerput uit deze rijke perioden te onderzoeken. Het onderzoek naar verschillende buitenplaatsen in de gemeenten Veere en Middelburg brengen tijdperken van grandeur en van verval in beeld.
Walcheren als strategisch bolwerk in de 16e en 17e eeuw, de Franse tijd en de Tweede Wereldoorlog.
Militaire geschiedenis, vestingwerken en vooral ook de Tweede Wereldoorlog kennen een sterke toename in de beleving bij veel mensen. Ook in het archeologisch veld merken we dit.
Vooral de Tweede Wereldoorlog is één van de best gedocumenteerde periode van onze geschiedenis. Desondanks wijzen verschillende archeologische onderzoeken in de afgelopen jaren uit dat toch veel nieuws is te vinden en dat deze vorm van archeologie bij velen grote interesse wekt. Het is ook een onderwerp dat nog veel emoties kent.
Resultaten onderzoek: Onderzoek in het Scheldekwartier en in de Gravestraat te Vlissingen brachten de citadel van Alva in kaart. Onderzoek op het Fort Rammekens leverde veel archeologie vanaf de 16e eeuw tot en met WO II op die bij veel mensen zeer tot de verbeelding spreken. Hetzelfde deed de ontdekking van resten van het Mauritsbolwerk in Veere. Een deel hiervan is opnieuw zichtbaar gemaakt voor het publiek. Grote publieke belangstelling genoten de opgravingen van bunkers in Vlissingen. En zo blijkt telkens weer hoe groot de interesse in deze archeologie is. Om die reden hebben we het nu als hoofdthema opgenomen.
Walcheren en haar maritieme archeologie
Niet alleen in de gouden eeuw, maar ook in andere eeuwen is Walcheren doordrenkt van een maritiem karakter. Een heel groot gebied van de Walcherse gemeenten beslaat water. Ook ter plaatse van deze wateren is er sprake van archeologie: maritieme archeologie. Aan de ene kant gaat het bij maritieme archeologie om ‘waterbodems’ en aan de andere kant om scheepsarcheologie (wrakken, scheepsonderdelen, maar ook bijvoorbeeld kadewerken).
Op grote diepte onder huidig maaiveld, maar ook onder huidig zeeoppervlak en onder huidige zeebodem liggen voormalige bodems begraven, die duizenden jaren geleden het maaiveld vormden en waarop de toenmalige mens woonde of rondreisde. Deze bodems begraven onder de zeebodem worden nu met de term ‘waterbodems’ aangeduid. De ‘bovenste’ waterbodems voor de kust van Walcheren liggen op een diepte van ca. 25 meter –NAP (onder zeespiegel). Zij liggen voor verreweg het grootste deel begraven onder een meters dik zandpakket van de zeebodem en zijn daarmee beschermd. Alleen in de watergeulen worden zij op bepaalde plekken aangesneden. Bij het uit baggeren van deze geulen bestaat dus een kans dat archeologische waarden in het geding zijn.
Op een geringere diepte onder de zeebodem, soms ook gewoon nog op de zeebodem liggen scheepswrakken of losse scheepsonderdelen uit de verschillende voorbije eeuwen. In de landelijke archeologische database (Archis 3) zijn enkele bekende wraklocaties opgenomen. Van Rijskwaterstaat (RWS) en van sportduikers weten we dat er op en net onder de bodem een veelvoud van deze wraklocaties voor de kust van Walcheren ligt.
Resultaten onderzoek: Het onderzoek naar resten van het admiraliteitsschip Walcheren leverde helaas niets op. Ter verkenning van archeologische waarden binnen de tracés van kabels over de zeebodem vanaf windmolenparken naar het vasteland leverden de lokalisering van wrakken op. Tot opgraving hebben ze tot nu toe niet geleid. De WAD werkt mee aan het onderzoeksproject Beach Archaeology dat een initiatief is van de Provincie Zeeland en Erfgoed Zeeland. Het vormt een burgerparticipatieproject, waarbij we op zoek gaan naar de locatie van de verdwenen vlootbasis van een onderdeel van de Romeinse vloot. Deze moet worden gezocht op of voor het strand bij Oranjezon.
Hoofdstuk 2.
Artikel 2.3
Archeologische onderzoeksthema’s van de Walcherse gemeenten
Onderdeel van Nota Archeologische monumentenzorg Walcheren 2024 - 2034