Het begrotingscriterium houdt in dat financiële beheershandelingen, die ten grondslag liggen aan de baten en lasten, en ook de balansposten, tot stand zijn gekomen binnen de grenzen van de geautoriseerde begroting en hiermee samenhangende programma's. In de (programma)begroting zijn de maxima voor de lasten vermeld die door het Bestuur zijn vastgesteld. Dit houdt in dat de financiële beheershandelingen moeten passen binnen de begroting, waarbij het juiste programma, de toereikendheid van het begrotingsbedrag, alsmede het begrotingsjaar van belang zijn. Met de controle op de juiste toepassing van het begrotingscriterium wordt getoetst of het budgetrecht van de gemeenteraad is gerespecteerd. Het begrotingscriterium is uitgewerkt in de Kadernota rechtmatigheid van de commissie BBV.
Aangescherpte definitie van “afwijking”
De door de wetgever gehanteerde definitie van begrotingsonrechtmatigheden bepaalde dat een afwijking door het college van door de raad vastgestelde budgetten, onrechtmatig kan zijn. Deze definitie van “afwijking” is tot en met 2022 steeds uitgelegd als “overschrijding” van het door de raad beschikbaar gestelde budget. Het eind 2023 is er in de commissie BBV (Besluit Begroting en Verantwoording) discussie ontstaan over die definitie van begrotingsrechtmatigheid omdat “afwijken” ook betrekking kan hebben op onder- en overschrijdingen van baten of onderschrijdingen van lasten.
In de geactualiseerde Kadernota rechtmatigheid van eind 2023 heeft de wetgever die definitie daarom aangepast. Over- en onderschrijdingen van baten of onderschrijdingen van lasten/investeringen betreffen op zichzelf geen begrotingsonrechtmatigheden, maar kunnen wel onrechtmatig zijn als deze afwijkingen niet tijdig in de (bijgestelde) begroting zijn verwerkt. Met andere woorden, niet tijdig aan de raad zijn gemeld. Wat tijdig is, wordt bepaald door de interne afspraken tussen de gemeenteraad en het college over het rapporteren van afwijkingen en het aanpassen van de begroting.
Met de aanpassing van de definitie luidt deze in de kadernota rechtmatigheid 2023 nu als volgt:
Begrotingsonrechtmatigheden: Hiervan is sprake als het college bij de realisatie van doelen en het realiseren van activiteiten de door de gemeenteraad vastgestelde budgetten voor wat betreft de lasten of investeringsbudgetten overschrijdt (1), toevoegingen en onttrekkingen aan de reserves die niet door de gemeenteraad zijn vastgesteld (2) en als bij onderschrijdingen van lasten of investeringsbudgetten en/of lagere of hogere baten dan begroot de begroting niet tijdig met begrotingswijzigingen is aangepast (3).
Het bepalen of respectievelijk welke begrotingsover- en onderschrijdingen al dan niet verwijtbaar zijn, is voorbehouden aan de gemeenteraad.
Hierbij gelden de volgende richtlijnen
Onjuist begrotingsjaar
Het doorschuiven van investeringen naar een volgend boekjaar wordt niet als onrechtmatig beschouwd.
Afwijkingen van lasten gedekt door baten
Als de lastenoverschrijding wordt gedekt door direct gerelateerde inkomsten (zoals kostendekkende omzet, subsidies of inzet van een bestemmingsreserve) wordt de overschrijding als rechtmatig beschouwd wanneer de raad over deze afwijkingen tijdig is geïnformeerd (zie C.)
Afwijkingen van baten en lasten tijdig gesignaleerd
Wanneer afwijkingen van baten en lasten tijdig aan de raad zijn gemeld worden de lasten, ook in het geval dat deze niet tot een begrotingswijziging hebben geleid, niet als onrechtmatig beschouwd.
Afwijkingen van baten en lasten niet tijdig gesignaleerd
In het geval dat bepaalde extra baten of lasten niet tijdig zijn gesignaleerd, beschouwt de raad deze als rechtmatig, als er sprake is van:
Open eind regelingen, zoals uitgaven en inkomsten als gevolg van de Wet, werk en bijstand (Wwb) en de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo)
Noodzakelijke herwaarderingen als gevolg van marktomstandigheden
Baten en lasten van gemeenschappelijke regelingen
Hogere baten of lasten, maar wel passend binnen het doel waarvoor het budget beschikbaar is gesteld.
Circulaires vanuit het Rijk
Afwijkingen van baten en latendoor niet passende activiteiten
Als de activiteiten niet passen binnen het bestaande beleid worden deze beschouwd als een onrechtmatige afwijking. Dit geldt ook als de lasten volgens de begroting zijn, maar er sprake is van te lage passende activiteiten. In situaties waar normen nog grotendeels ontbreken, is in de meeste gevallen de passendheid van de activiteiten niet vast te stellen. In die gevallen is geen sprake van een onrechtmatige over- of onderschrijding.
Afwijkingen van baten en lasten achteraf onrechtmatig
Wanneer achteraf uit onderzoek (van bijvoorbeeld de belastingdienst of een subsidieverstrekker) blijkt dat uitgaven niet betrokken hadden mogen worden in de verantwoording, worden deze in beginsel beschouwd als een rechtmatige overschrijding. Het gaat hier bijvoorbeeld om interpretatieverschillen van wet- en regelgeving.
Uitsluitend in het geval dat er sprake is van bewust foutief handelen, wordt de afwijking als onrechtmatig beschouwd.
Extra investeringen
Alleen in het jaar waarin de eerste Euro van de investering wordt besteed wordt de afwijking op het investeringsbudget als onrechtmatig beschouwd indien dit niet tijdig is gemeld.
Afwijkingen van baten en lasten, maar te lage passende activiteiten
Als de verhouding tussen de kosten en activiteiten niet in belangrijke mate is verstoord wordt dit niet als onrechtmatig beschouwd.
Afwijkingen in de urentoerekening
Afwijking in urentoerekening aan producten worden niet als onrechtmatig beschouwd, mits het totaal aan toegerekende uren past binnen het totaal in de begroting opgenomen of na wijziging beschikbaar gestelde uren.
Toerekening kostenplaatsen
Een afwijking van de toerekening van de lasten van de kostenplaatsen naar de producten wordt niet als onrechtmatig beschouwd.
Verplichtingen BBV
Verplichtingen die worden opgelegd door het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten en als gevolg daarvan leiden totaalafwijkingen, zijn niet onrechtmatig.
Onvoorzien
Het budget ‘onvoorzien’ is niet nader onderverdeeld in programma’s en kan worden gebruikt om alle soorten tegenvallers op te vangen. Hiermee zijn afwijkingen op programmaniveau mogelijk tot het niveau van het budget onvoorzien, mits passend binnen de doelstelling van het betreffende programma.
Afwijkingen welke niet waren voorzien mogen niet zonder goedkeuring van de raad worden aangewend om onder- of overschrijdingen op programmaniveau te dekken.
Hoofdstuk 4.
Artikel 4.1
Begrotingscriterium
Onderdeel van Controleprotocol voor de accountantscontrole op de jaarrekening van de gemeente Cranendonck