Tot de industriële revolutie waren de toegepaste bouwmaterialen relatief klein van formaat. Denk aan baksteen, hout, kleine ramen, keramische pannen. Soms introduceerde men een iets grotere schaal door de gevel te pleisteren in een blokpatroon. De gegoede burger kon het zich financieel veroorloven naar wens ornamenten of versierde constructieve delen toe te voegen. Tot dan toe was de architectuur overwegend kleinschalig.
Vanaf het einde van de 19e eeuw kwam door de industrialisatie de seriematige productie van bouwmaterialen op gang. Daardoor werden ze goedkoper; meer mensen konden versieringen aan hun woning betalen. Daarnaast ontstonden er technisch nieuwe mogelijkheden op het gebied van materialen, constructie en vormgeving. Dit zien we bijvoorbeeld in de slankheid van de toren van de Sint Jozefkerk aan de Radesingel en in de Jugendstil panden aan de Brugstraat.
De modernistische beweging kwam op met haar abstractere vormentaal. Er trad een beginnende verschuiving op in de schaal en typologieën van gebouwen. Er verschenen grotere pakhuizen en fabrieken.
De komst van nieuwe typologieën van gebouwen zette zich in de 20e eeuw voort. De samenstelling van huishoudens veranderde. Ontwikkelende en beherende instituten als woningbouwcoöperaties kwamen op. Nieuwe financieringsmogelijkheden ontstonden. De dienstensector groeide. Nieuwe functies vestigden zich in de binnenstad. Denk aan grootwinkelbedrijven, bankgebouwen, theaters, bioscopen en gebouwen met gestapelde eenheden als appartementen en kantoren.
Dit proces van veranderingen is zo oud als de stad zelf en zal zich in de toekomst voortzetten. Mede omdat de binnenstad is aangewezen als beschermd stadsgezicht, vragen de veranderende schaal en typologieën om duidelijke stedenbouwkundige en architectonische regels. Zij moeten de kwaliteiten van de omgeving en de openbare ruimte waarborgen en recht doen aan het karakter van het beschermde stadsgezicht. Stedenbouwkundig moet worden gekeken naar volume en schaal. Voor welstand gaat het vooral om de aansluiting bij het karakter van de bouwlocatie en zijn omgeving.
Speciale aandacht verdienen de ophogingen en bouwdelen achter de rooilijn, die zichtbaar zijn vanaf de straat. Ophogingen moeten zich behalve tot hun context ook goed verhouden tot het pand, waarop ze worden geplaatst. Afhankelijk van het pand is een opbouw
een nieuwe beëindiging; een variatie op de dakverdieping of een kroon.
een nieuw bouwdeel. Dan is gemotiveerde omgang met schaal en compositie belangrijk om tot een nieuw geheel te komen. Ook bouwdelen achter de rooilijn, die zichtbaar zijn vanaf de straat, zoals wachtgevels[5], vragen extra aandacht.
[5] Wachtgevel: zie 5. Begrippen
De ambitie van de gemeente is in het beschermde stadsgezicht van de binnenstad zorgvuldig om te gaan met (in relatie tot de belendende panden en het karakter van de omgeving):
de schaal en compositie van gebouw(delen), geveldelen en kapvormen, zoals ze in het straatbeeld zichtbaar zijn;
de keuze van materiaal, zowel in soort als in schaal en kleur;
de detaillering;
de aansluiting op de openbare ruimte.
N.B.: Bij verbouwing geldt dit ook ten aanzien van het te verbouwen pand.
Dit kan op vele manieren afhankelijk van de stijlkeuzes. Nieuwe ontwikkelingen voegen nieuwe kwaliteiten toe. Nieuwe ontwikkelingen mogen echter niet ten koste gaan van de waarden van het beschermd stadsgezicht. De voor een bouwplan gemaakte keuzes moeten worden gemotiveerd in de bouwaanvraag.
Artikel Zorgvuldige omgang met schaal, compositie en materiaal
Artikel Zorgvuldige omgang met schaal, compositie en materiaal
Onderdeel van AANVULLING WELSTANDSNOTA 2008 WELSTANDSKADER VOOR DE BINNENSTAD VAN GRONINGEN