De bouwregelgeving heeft, zoals dat op bijna alle beleidsterreinen van de overheid het geval is, een geleed karakter. Dat wil zeggen dat er meerdere regelingen op van toepassing zijn, waarbij bovendien regelingen rusten op de grondslag van een hoger gelegen regeling. Zoals bekend is de oude bouwvergunning nu een onderdeel geworden van de omgevingsvergunning. Dit door de invoering van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo), waarbij ook de Ministeriële regeling omgevingsrecht (Mor) en het Besluit omgevingsrecht (Bor) van toepassing zijn. Als we ons beperken tot de omgevingsvergunning voor de activiteit bouwen, dan zijn daarop de volgende regelingen in ieder geval van toepassing:
Woningwet → Bouwbesluit → Bouwverordening
Wabo → Mor → Bor
Wet ruimtelijke ordening → Bestemmingsplan
Op grond van Wabo en Woningwet is de gemeente verantwoordelijk voor het verlenen van omgevingsvergunningen en toe te zien op de naleving van voorschriften die in of krachtens Wabo en Woningwet gegeven zijn (waaronder dus die van het Bouwbesluit) en om andere werkzaamheden te verrichten die in verband staan met de uitvoering van deze wetten. Deze wettelijke verantwoordelijkheid is overigens iets anders dan de vraag naar de wijze waarop het bouw- en woningtoezicht georganiseerd is.
Meestal voert de gemeente dit zelf uit, maar het is ook denkbaar dit (deels) onder te brengen in een gemeenschappelijke regeling of om (deels) te privatiseren. Volledige privatisering staat echter op gespannen voet met de overheidstaak om toe te zien op haar eigen voorschriften.
Uit de Woningwet vloeien naast eisen aan de constructie, die in het Bouwbesluit zijn geregeld, ook eisen voort aan de vormgeving. Het welstandsbeleid van een gemeente is gebaseerd op die laatste categorie eisen. De Woningwet zegt dat bouwwerken dienen te voldoen aan redelijke eisen van welstand en dat de gemeente daartoe een Welstandsnota kan opstellen. De gemeente Noordoostpolder beschikt over zo’n nota, waarbij ook welstandsvrije gebieden en categorieën zijn vastgelegd. Het Bouwbesluit is ook van belang voor de toetsing van bouwaanvragen voor de onderdelen sloop en asbest.
De Wabo regelt het procedurele deel van de vergunningaanvraag en -verstrekking. Het is een wet die vergelijkbaar is met de Algemene wet bestuursrecht, in die zin dat daarin de spelregels en formele procedures, de rechten en plichten van burger en overheidsorgaan, worden geregeld. Al met al heeft iemand die wil bouwen inhoudelijk te maken met de wetgeving rond bouwwerken (constructie, welstand, etc.) en ruimtelijke ordening en formeel met de wetgeving rond indiening en afhandeling van aanvragen. In de Mor worden ondermeer de indieningsvereisten voor een omgevingsvergunning beschreven. De Bor regelt ondermeer de volgende onderwerpen:
Aanwijzing vergunningplichtige en vergunningvrije activiteiten (inclusief een nieuwe regeling voor het vergunningvrij bouwen);
Uitwerking bevoegdhedenverdeling gemeente, provincie, Rijk;
Voorschriften die aan de vergunning kunnen/moeten worden verbonden;
Aanwijzing van adviseurs;
Verklaring van geen bedenkingen.
Hoofdstuk 1
Artikel 1.2
WETTELIJK KADER
Onderdeel van Besluit van de gemeenteraad van de gemeente Noordoostpolder houdende regels omtrent Toetsingsbeleid Bouwbesluit