Naast de presterende rol bij de uitvoering van de zorgplichten, zijn er verschillende overheidsrollen voor het realiseren van publieke waarde, zoals bijvoorbeeld het klimaatbestendig en waterrobuust inrichten van een gebied. De Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) heeft hier diverse publicaties over uitgebracht. De NSOB maakt hierbij onderscheid twee variabelen: de verhouding tussen resultaten en randvoorwaarden en de relatie tussen overheid en samenleving. Vanuit deze twee assen ontstaan vier kwadranten die elk een perspectief op overheidssturing bij het realiseren van publieke waarden benoemen.
De rechtmatige overheid (linksonder)
De verankering in het democratisch systeem en het recht is de basis van wat overheidsorganisaties doen. Rechtmatigheid en rechtsgelijkheid vormt daarmee de basis van openbaar bestuur. De verhouding met de samenleving is gericht op het borgen van rechten en plichten, die de basis voor overheidshandelen vormen. Er moet een juridische basis zijn, gelijke behandeling en procedurele zorgvuldigheid. Bij deze vorm doet de overheid het goed als er sprake is van heldere procedures om politieke doelen te formuleren (en die vervolgens neutraal worden vertaald in ambtelijk handelen).
De presterende overheid (linksboven)
In het perspectief van de presterende overheid gaat het primair om het bereiken van de vooraf afgesproken resultaten. De overheid ontleent legitimiteit aan het vermogen om te leveren: niet alleen zorgvuldig en juist, maar ook efficiënt en effectief. Doelmatige besteding van overheidsmiddelen, het realiseren van gestelde doelen en het bereiken van de afgesproken meetbare resultaten. Overheidsprocessen worden opgevat als bedrijfsmatige productieprocessen, die leiden tot meetbare prestaties. Wetten en procedurele bepalingen zijn instrumenten om het doel te bereiken. Er ligt een sterke nadruk op verantwoording van resultaten, om te laten zien wat je hebt gedaan en wat daarvan de opbrengst is.
De netwerkende overheid (rechtsboven)
Bij de netwerkende overheid staat het principe centraal dat beleidsdoelen vaak worden bereikt in de samenwerking met anderen. Om de eigen doelen te realiseren, moet de organisatie de weg naar buiten bewandelen. Ze gaat op zoek naar partners die kunnen bijdragen aan die doelen, omdat ze dezelfde, gelijksoortige of deels overlappende belangen en doelen hebben. De kern van een netwerkende overheid is het vermogen tot het smeden van resultaatgerichte coalities en het vermogen om die coalities ook tot de eindstreep van gerealiseerde resultaten te brengen. Veel van deze type netwerken leggen hun samenwerking vast in convenanten, akkoorden, of publiek-private samenwerkingen (pps-en), die partijen binden aan afspraken.
De participerende overheid (rechtsonder)
In het perspectief van de participerende overheid staat maatschappelijke energie centraal. Publieke waarde wordt niet alleen door de overheid ‘gemaakt’, maar komt net zo goed van anderen. De overheid gaat niet naar buiten om daar bondgenoten te werven voor de eigen uitvoeringsagenda, maar komt in aanraking met maatschappelijke dynamiek die er al is. Soms is dat initiatief dat aansluit bij de eigen agenda en dat past binnen kaders die de overheid hanteert. Vaak zijn het initiatieven die gedeeltelijk passen binnen de doelen en kaders van de overheid. De vraag is dan hoe om te gaan met praktijken die niet helemaal passen binnen de overheidsdoelen, maar wel bijdragen aan maatschappelijke belangen. Dat alles roept voor de overheid steeds de vraag op hoe zich tot het initiatief te verhouden: meebewegen of terugduwen, laten begaan of toch bijsturen?
Rol in klimaatopgave
Als presterende overheid werken wij aan het beperken van negatieve gevolgen van klimaatverandering. In het Omgevingsplan nemen wij regels op om water als ordenend principe in de ruimtelijk ontwikkeling te hanteren. Maar de gemeente en het waterschap kunnen het niet alleen en wij realiseren ons dat wij in de aanpak afhankelijk zijn van onze inwoners en bedrijven.
In de rol van samenwerkende overheid stemmen wij de uitvoering van onze beheertaken onderling en met gebiedspartners, zoals, Natuurorganisaties, Collectieven, LTO en ProWonen optimaal op elkaar af. Hiermee benutten wij renovatie- en nieuwbouwwerkzaamheden, groot onderhoud en gebiedsontwikkeling van gebiedspartners om gezamenlijk klimaat adaptieve maatregelen te nemen. Op die manier komen wij tot integrale plannen, waarin meekoppelkansen worden benut.
Daarnaast benutten wij de creativiteit en betrokkenheid van onze inwoners in een vroeg stadium. Als responsieve overheid sluiten wij aan bij maatschappelijke initiatieven. Als gemeente en waterschap staan wij open voor initiatieven die vanuit inwoners en bedrijven komen. Wij hebben een adviserende rol en verkennen in hoeverre wij deze initiatieven kunnen faciliteren. Als gidsprincipe geldt het maatschappelijk rendement.
In het watertakenplan worden tactische en operationele doelen vastgelegd en concrete maatregelen geformuleerd voor een klimaatbestendige inrichting.
Schoon water
Voor schoon water (waterkwaliteit) geldt hetzelfde als voor klimaatadaptatie. Als presterende overheid wordt het afvalwater ingezameld, getransporteerd en gezuiverd, en zorgen wij voor een goede waterkwaliteit. In de rol van samenwerkende overheid zoeken wij mogelijkheden om gebiedspartijen te betrekken en benutten hiermee de kansen van gezamenlijke gebiedsontwikkeling. Als responsieve overheid sluiten wij aan bij maatschappelijke initiatieven.
In het watertakenplan werken gemeente en waterschap samen met gebiedspartijen op basis van een brede afweging van de maatschappelijke kosten en baten, maatregelen uit. Naast maatregelen gericht op emissiereductie vanuit het gemeentelijk stelsel, gaat het hier ook op maatregelen op het gebied van (freatische) grondwaterkwaliteit.
Zichtbaar en merkbaar
Open water van goede kwaliteit en diversiteit in kernen en het buitengebied kan een belangrijke bijdrage leveren aan de ruimtelijke kwaliteit van het gebied en daarmee aan de zichtbaarheid en beleving bij de inwoners en recreanten van Berkelland. Als presterende overheid onderhouden wij het watersysteem overeenkomstig de overeengekomen streefbeelden en richten wij ons op de aanleg van meer open en aantrekkelijk water en oeverzones. Dit doen wij in overleg met lokale inwoners en grondeigenaren.
Daarnaast verkennen en benutten wij als samenwerkende overheid met partners de mogelijkheden om elkaar te versterken in de educatie en communicatie omtrent water.
Duurzaamheid en innovatie
Als overheid stimuleren wij het sluiten van Kringlopen van water, energie en grondstoffen in de afvalwaterketen (verwaarding afvalwaterstromen) en in het beheer van het watersysteem. Wij kunnen dat niet alleen en verkennen als samenwerkende overheid de mogelijkheden om coalities te sluiten en samenwerkingsverbanden aan te gaan met bedrijven en agrarisch ondernemers.
Ook staan wij als responsieve overheid open voor initiatieven van bedrijven en inwoners op het gebied van duurzaamheid, het sluiten van kringlopen en de energietransitie. Wij hebben een adviserende rol en verkennen in hoeverre wij deze initiatieven kunnen faciliteren.
Samenvattend verschuift onze rol van met name een presterende overheid naar een overheid die zoveel mogelijk de samenwerking aangaat met gebiedspartners, inwoners en bedrijven.
Bij maatschappelijke initiatieven wordt afgewogen in hoeverre er als overheid kan worden bijgedragen in de vorm van kennis en advies of financiële ondersteuning. Het maatschappelijk rendement geldt steeds als uitgangspunt in deze afweging.
