De regio komt pas echt tot bloei in de Romeinse tijd. In het gebied zijn dan ook veel restanten uit de periode van de Romeinse tijd (van circa 75 tot 500 na Christus) teruggevonden. Het grote aantal objecten en de diversiteit aan overblijfselen uit deze tijd is uniek voor Nederland. Het toeristisch promoten van de parels uit de Romeinse tijd gebeurt niet alleen in samenspraak met de convenantpartners van de Via Belgica (provincie Limburg, 2005), maar ook op eigen initiatief (Ellenkamp, 2015).
Parels uit deze periode zijn o.a.:
Via Belgica en Via Traiana (romeins wegennet, o.a. de grotere heerwegen zoals de Heerweg van Boulogne-sur-Mer naar Keulen en de Heerweg van Xanten naar Trier, maar ook de kleinere wegen zoals de weg bij Merkelbeek, Rolduc, Etzenrade, etc.). Het wegennet wordt momenteel beleefbaar gemaakt door middel van herbouw en reconstructie, kijkvensters, landschappelijke visualisaties en informatieborden (zie kader: De Via Belgica wordt weer zichtbaar en beleefbaar). Simpelveld lag vlak bij de Romeinse weg van Heerlen naar Aken. Iets verder weg, zo’n 6 kilometer noordelij-ker, liep de Via Belgica.
Een zeer groot aantal villaterreinen: tot nu toe zijn zo’n 60 Romeinse villacomplexen van de Zuidlimburgse lössgronden bekend. Bekend zijn o.a. de Villa Ten Hove ( Voerendaal), Villa Holzkuil (Kerkrade), Villa Steenland (Nuth), Villa Vlengendaal (Simpelveld) en Villa De Molt (eveneens Simpelveld). Villa Krichelberg te Kaalheide (Kerkrade) is de enige bovengronds zichtbare Romeinse villa in Nederland.
In de omgeving van Bocholtz werd je in de Romeinse tijd omringd door villa’s, vandaar dat het gebied ook bekend is als de Romeinse Vallei. Hier zijn tot nu toe vier villa’s bekend, die op zo’n 500 meter uit elkaar lig-gen (Villa Vlengendaal, Villa Dellender en mogelijk 2 villa’s bij de Schiltjensweg en Orsbacherweg). De villa’s waren met veldweggetjes met elkaar verbonden. Villa Vlengendaal is hiervan het beste onderzocht. Bij deze villa zijn ook resten van fresco-schilderingen aangetroffen, voor Nederland een heel uitzonderlijke vondst. De Villa werd in 1910 ontdekt. De “Heer van Bocholtz” (zie verder) heeft waarschijnlijk Villa Vlengendaal bewoond (www.viabelgicadigitalis.nl).
Nederzettingsresten, zoals de vicus Rimburg in Landgraaf (Romeins straatdorp bij een brug), de zogenaamde non-villanederzetting nabij Trilandis in Heerlen (inheemse Romeinse boerennederzetting) en de Romeinse vicus Coriovallum (vicus: gehucht). Coriovallum lag onder het huidige Heerlen, op een kruispunt van twee belangrijke wegen. De legerplaats groeide mettertijd uit tot een belangrijk regionaal centrum. In het Romeinse kwartier van Heerlen komen een groot aantal Romeinse vindplaatsen samen, waaronder een Thermencomplex, resten van de 3e eeuwse versterking (castellum), pottenbakkersovens, e.d. Het Romeinse kwartier van Heerlen betreft een IBA project (paragraaf 3.6). Het project richt zich niet alleen op Heerlen maar op de gehele regio. Het Thermenmuseum (en de directe omgeving) wordt een plek waar het verhaal van Romeins Zuid-Limburg verteld wordt waar doorverwezen wordt naar andere locaties langs de Via Belgica. Hierdoor ontstaat een aanbod dat meer bezoekers naar Heerlen én de regio zal trekken.
In de gemeente zelf lag er in de Romeinse tijd op de plek van Baneheide waarschijnlijk ook al een nederzetting, bewoond door gewone boeren. Hun huizen hebben waarschijnlijk veel geleken op de hedendaagse typische Limburgse vakwerkboerderijen. Dit vermoeden is ontstaan door een groot aantal vondsten die hier gedaan zijn, waaronder Romeins aardewerk, fragmenten van maalstenen en sporen van verbrande leem. Het terrein waar de vondsten zijn gedaan is inmiddels aangewezen als archeologisch monument. Ook in het gebied nabij de St. Gillishoff en kasteel de Bongard zijn allerlei Romeinse vondsten gedaan. Dat de Romeinen hier geweest zijn, lijkt dus vast te staan. Het is echter vooralsnog niet duidelijk waarnaar de vondsten verwijzen (www.viabelgicadigitalis.nl).
Een groot aantal monumentale graven. Grafvelden zijn zeldzaam en duidelijk kleiner dan in bijvoorbeeld Noord-Brabant. Opvallend zijn echter het grote aantal monumentale graven en rijke graven, zoals een Romeins graf, waarin een rijke vrouw begraven lag (Landgraaf) en vier askisten met bijzondere prachtige voorwerpen van goud, barnsteen en glas (Voskuilenweg in Heerlen). Grafmonumenten stonden doorgaans in de buurt van het woonhuis van de overledene en bij voorkeur langs een (hoofd)weg.
In de gemeente zelf zijn ook twee monumentale graven aangetroffen. Deze behoren tot de belangrijkste archeologische vondsten van Nederland. Het betreft een Tumulusgraf, waarin een askist aangetroffen is (de ‘Askist van Bocholtz) en een sarcofaag met de asresten van een vrouw, ook wel de dame van Simpelveld genoemd (zie kader).
Romeinse wachttorens, zoals de mogelijke wachttoren bij de kerk van Klimmen.
Romeinse mijlpalen, zoals de twee delen van mijlpalen die bij de restauratie van de kerk van Eygelshoven(gemeente Kerkrade) in 1939 in de kerktorenmuur zijn teruggevonden (nu te bewonderen in het Thermen-museum in Heerlen). Van één van de mijlpalen zit het onderste vierkante deel nog in het fundament van de kerk. Nog vaag is een inscriptie te herkennen. In de Romeinse tijd en ook daarna was het gebruikelijk om grote stenen te recyclen. Zo zijn de Romeinse mijlpalen in de kerktorenmuur beland. Ook in de Broekhuizenstraat 53 in Landgraaf is nog een dergelijke mijlpaal aanwezig. De kans dat deze mijlpaal op zijn oorspronkelijke plek gevonden is, is eveneens klein (o.a. www.viabelgicadigitalis.nl).
Hoofdstuk 2
Artikel 2.2.2