Erfgoed kan door een monumenten-status juridisch beschermd worden doordat voor wijzigingen en sloopwerk aan het erfgoed een omgevingsvergunning is vereist. Daarnaast is de monumentstatus belangrijk als erkenning van de grote waarde van een object en is het belangrijk voor de bewustwording dat een object een buitengewone historische waarde heeft. Voor de bescherming van stedenbouwkundige en ruimtelijke structuren wordt gebruik gemaakt van het instrument beschermd dorpsgezicht. Deze beschermde erfgoederen moeten sinds de invoering van de Erfgoedwet in 2016 in een gemeentelijke erfgoedregister opgenomen worden. Dit bevat een monumentenlijst, inclusief de daarop betrekking hebbende redengevende beschrijvingen en anders dan nu het geval is, ruimte voor de opname van karakteristieke objecten.
Een gemeentelijk erfgoed register ontbreekt op dit moment. De gemeente gaat een publieksvriendelijk digitaal erfgoedregister bijhouden dat voor een ieder te raadplegen is. Hierin zal conform de erfgoedverordening de Rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten en eventueel toekomstige gemeentelijke cultuurgoederen en beschermde gemeentelijke verzamelingen worden opgenomen.
Er wordt een landelijk format ontwikkeld voor gemeentelijke erfgoedregisters. Het betreft een format waarmee gemakkelijk een koppeling kan worden gemaakt met het Omgevingsplan. De gemeente maakt gebruik van dit format op het moment dat het ontwikkeld en beschikbaar is. Dit onderwerp wordt meegenomen bij de implementatie van de Omgevingswet.
Ook wordt er actief gekeken naar de uitbreiding van de gemeentelijke monumentenlijst met als doel om het thans onbeschermde gebouwde erfgoed te behouden voor de toekomst. Het proces voor het aanwijzen van een gemeentelijk monument is een intensief proces en daarom wordt het gefaseerd door jaarlijks onderzoek te doen naar vijf objecten ten einde die datzelfde jaar aan te wijzen als monument. In datzelfde jaar wordt ook telkens door het college vastgesteld welke gebouwen of objecten het daarop volgende jaar worden onderzocht. Zo worden in de periode 2021-2025 20 objecten onderzocht. In 2021 start de gemeente met het proces voor aanwijzing tot monument voor de thans onbeschermde objecten:
de Kwaakbrug, over de Haarlemmertrekvaart;
Kilometerpaal 19, Haarlemmerstraatweg;
Weidepaviljoen, Spechtlaan 2;
Ontspanningsgebouw Endegeest, of Entreegebouw Endegeest, Endegeesterstraatweg 5;
Zendingshuis, H. Kraemerpark 1-12.
Artikel 5.1
Erfgoedregister
Onderdeel van Besluit van de gemeenteraad van de gemeente Oegstgeest houdende regels omtrent erfgoed