Bijlage II Kerkenvisie Alkmaar

Kerkenvisie, lessen vanuit de pilot

Terugblik en aanleiding

De kerkenvisie is opgesteld in lijn met het Coalitieakkoord 2018-2022 Alkmaar aan Zet (p.9): “Wij maken ons sterk voor het behoud van de monumentale waarde van kerkgebouwen, door als gemeente een regierol op te pakken bij initiatieven tot herbestemming.”

In navolging hiervan is in 2019 een bestuursopdracht opgesteld voor het maken van een kerkenvisie. Tussentijds is de raad geïnformeerd over de stand van zaken en het onderwerp is nader besproken tijdens een raadsinformatiebijeenkomst in januari 2021 en een opiniërende bespreking in december 2022. Gedurende het proces zijn participatierondes gehouden met kerkeigenaren en relevante partijen en er is een enquête aangeboden aan inwoners van de gemeente Alkmaar. Samen met de kerkeigenaren en de andere gesprekspartners zijn de uitkomsten vertaald naar een concept voor de kerkenvisie. In navolging op het concept is afgelopen half jaar een testperiode gedaan om de kerkenvisie te toetsen met casussen uit de praktijk. In dit document informeren we u, in voorbereiding op de besluitvorming over de resultaten van de pilot, en over hoe deze resultaten zijn vertaald in een visie.

Het onderzoek van de pilot was tweeledig:

• - Externe casuïstiek in de praktijk:
  • - Hier is gekeken naar de kansen en belemmeringen bij een herbestemming en welke middelen er zijn om de belemmeringen te minimaliseren;
• - Interne processen binnen de gemeente:
  • - Hier is onderzocht hoe we in de geest van de nieuwe omgevingswet, aan de hand van de ‘uitnodigingsplanologie’, het proces binnen de gemeente inrichten.

    Ter onderbouwing en reflectie op de pilot worden de onderzoeksresultaten toegelicht. Deze zijn verwerkt en vertaald tot een definitief voorstel van een kerkenvisie in de vorm van een website en digitaal platform.

Geleerde lessen pilot

In de pilot zijn de casussen in de praktijk uitgeprobeerd. Dit is gedaan met een mix van problematieken en een mix van deelgebieden (binnenstad, wijken en dorpen). Door de casuïstiek op te pakken doorloop je verschillende delen van het proces en is ook ambtelijk kennis opgedaan. Daarbij zijn er intern diverse werksessies geweest waarin de bevindingen vanuit de praktijk zijn besproken en te constateren wat nodig is om in de geest van de uitnodigingsplanologie te werken. Met de vaststelling van de kerkenvisie kan dit proces worden verankerd. Zowel binnen de gemeente (vergunningverlening) als aan de kant van de ontwikkelaar (door onderzoek voor te schrijven) Tot slot geeft het inzicht en een scherper beeld bij de rolverdeling in de praktijk.

Inzicht in de onderzoeksvragen per casus zijn ter verdieping toegevoegd als bijlage 1. Deze paragraaf geeft inzicht in de geleerde lessen vanuit de pilot voor de kerkenvisie en is een vertaling van de specifieke resultaten tot generiek toepasbaar in de praktijk.

• - Vanuit de casuïstiek in de praktijk zijn vraagstukken onderzocht voor het (her)gebruik van kerken met betrekking op het (toekomstig) gebruik en vraagstukken gerelateerd aan het gebouw. In de tabel is aangegeven hoe deze vraagstukken zijn geland in de visie.

  Pilot |	Resultaat |	Vertaling visie
  Gebruik: het (toekomstig) programma |	Hoe en op welke manier doe je een marktverkenning om in te schatten of je plan aansluit op de vraag? |	Werkvorm om de doelgroep te definiëren, te inventariseren hoe je komt tot een (aanvullend) programma. |	De gemeente speelt in de planontwikkeling geen actieve rol. Ter inspiratie plaatsen we op het digitale platform tips over hoe je dit vraagstuk op kunt pakken en verwijzingen naar de wijze waarop je doelgroepen kunt definiëren.
  Hoe kom je tot een succesvol integraal plan (concept) wat aansluit op het huidig gebruik? |	Een overzicht van tips en inspirerende voorbeelden binnen en buiten Alkmaar. |	De tips en tops zijn vertaald in een A4 leaflet die als product wordt geplaatst op het digitale platform.
  Gebruik: de financiële haalbaarheid |	Welke rol speelt BTW in (bij)gebruik en wanneer ben ik BTW plichtig? Hoe speelt BTW een rol in de investering en exploitatie? |	Aan de hand van een werksessie met kerkeigenaren zijn met experts een aantal vraagstukken hebben behandeld. Het resultaat is een beslisboom BTW voor exploitatie en investeringsbegroting |	De beslisboom BTW is een A4 leaflet die als product wordt geplaatst op het digitale platform.
  Zijn er subsidiemogelijkheden? |	Aan de hand van een werksessie met participanten zijn de gemeentelijke, provinciale en rijkssubsidies toegelicht. |	Een wegwijzer subsidie. De wegwijzer is interactief zodat gebruikers van het platform door kunnen klikken voor verdiepende informatie.
  Gebouw: bouwtechniek, bouwkundige ingrepen en architectuur |	Welke bouwkundige ingrepen zijn nodig voor de herbestemming? |	Het uitvoeren van een haalbaarheidsonderzoek een Quickscan met een vaste inhoudsopgave (zie bijlage 3) |	De Quickscan vormt een verplicht onderzoek om een initiatief te agenderen aan de omgevingstafel. Deze is toegevoegd als onderdeel van het planologisch proces.
  Wat is nodig om in voorbereiding op de aanvraag omgevingsvergunning aan tafel te komen bij de gemeente met een initiatief? |	Idem |	idem
  Wat zijn de kansen rondom het verduurzamen van de kerk |	Verschillende kerken zijn op het aanbod van de gemeente ingegaan voor het uitvoeren van een duurzaamheidsonderzoek. De resultaten zijn als onderdeel opgenomen in het kerkenpaspoort. |	De resultaten van de verduurzamingsonderzoeken zijn als onderdeel opgenomen in het kerkenpaspoort. Deze zijn in te zien via de digitale kerkenkaart. Dit geeft geïnteresseerde inzicht in de oplossingsrichting en handvatten voor het oppakken van een onderzoek met een externe partij.

• - Interne processen binnen de gemeente:

  Hier is onderzocht hoe we met de werkwijze van de omgevingswet, aan de hand van de ‘uitnodigingsplanologie’, het proces binnen de gemeente inrichten.

  Pilot |	Vertaling visie
  Hoe geven we inhoud aan de regierol zoals beschreven in coalitieakkoord? |	De rol van de gemeente in het proces rondom het (her)gebruik van kerken is breder dan alleen de herbestemming die leidt tot een aanvraag van omgevingsvergunning voor een bouwkundige ingreep. De rol die de gemeente heeft in de planvorming (tot aanvraag omgevingsvergunning) is geen regierol. Wel biedt de gemeente via de website van de kerkenvisie en het kerkenplatform informatie aan die inspireert en informeert over vraagstukken die relevant zijn in de planvorming. Vanaf het moment dat er een initiatief wordt geagendeerd via het omgevingsloket neemt de gemeente regie op het proces door de stappen volgordelijk te doorlopen zoals beschreven in het stappenplan.
  Waar of bij wie komt een initiatief of aanvraag binnen? Waar kan de aanvrager terecht? |	Vanuit de casuïstiek en vanuit de ambtelijke organisatie is gebleken dat zowel intern als extern behoefte is aan het maken van een stappenplan met werkafspraken van een te volgen werkproces. Er is met verschillende afdelingen van de gemeente gewerkt aan een stappenplan om te komen tot een aanvraag omgevingsvergunning én een wegwijzer waar je terechtkunt met vragen die niet leiden tot een aanvraag omgevingsvergunning.
  Hoe kunnen we aansluiten bij bestaande overleggen? |	Door de werksessie met de verschillende afdelingen én Procesregisseur Omgevingstafel en Participatie van de gemeente is onderzocht wat de ‘standaard’ procedure die aansluit bij de omgevingswet. De stappen sluiten aan bij de benadering van het planologisch planproces van de omgevingsvisie.
  Is een separaat kerken loket nodig? |	Vanuit de pilot is gebleken dat de filosofie achter het kerkenloket breed gedragen is en noodzakelijk wordt geacht. De gedachte dat er iemand vanuit de organisatie verantwoordelijk is om als eigenaar van het vraagstuk ook te reageren op de steller. Echter, hierin willen we ook aansluiten bij het proces zoals het nu is ingericht. Op het moment dat er een vraag binnenkomt bij het omgevingsloket wordt door de afdeling leefgebied bepaald wie de ‘verantwoordelijke’ wordt voor het vraagstuk. Deze persoon noemen we ‘case manager kerken’. Vanuit de inhoud van het vraagstuk wordt dit iemand van erfgoed, vastgoed, leefgebied of ruimtelijke plannen.
  Wat is nodig voor een goed advies? |	Om het initiatief te kunnen toetsen op wenselijkheid is het uitvoeren van een haalbaarheidsonderzoek in de vorm van een QuickScan verplicht voorgeschreven. Op het platform staat beschreven welke onderdelen de QuickScan bevat. Op basis van deze inhoudelijke informatie kan ambtelijk de wenselijkheid vanuit verschillende invalshoeken worden getoetst.
  Welke middelen zijn er beschikbaar rondom participatie? |	Voor ingrepen en bestemmingswijziging bij kerken wordt de gradatie participatie .. voorgesteld. Hierin verwijzen we naar de middelen, tips en Webinars die zijn opgesteld in Participatie bij projecten/bouwplannen: hoe doe ik dat? (alkmaar.nl)