Atlas voor gemeenten: woonaantrekkelijkheid en cultuur
Atlas van gemeenten publiceert elk jaar ranglijsten van de 50 grote gemeenten. Die ranglijsten beslaan diverse thema’s waaronder kunst en cultuur en bieden informatie waar gemeenten beleid op kunnen baseren. Leefbaarheid, cultureel aanbod en kwaliteit van de binnenstad zijn van belang voor het houden en krijgen van jonge huishoudens en verklaart de aantrekkelijkheid voor de helft, de aanwezigheid van werk is de andere helft. De meeste aantrekkelijke woonlocaties zullen de komende jaren tegen de trend van krimp in blijven groeien. Steden die in trek zijn bij jonge huishoudens krijgen een jongere bevolking, en daardoor hogere geboortecijfers en – op langere termijn – lagere sterftecijfers.
Woonaantrekkelijkheid
De woonaantrekkelijkheidsindex bestaat uit acht indicatoren: bereikbaarheid van banen vanuit de stad, het culturele aanbod, de veiligheid, de kwaliteit van het culinaire aanbod, het aandeel koopwoningen, het aandeel vooroorlogse woningen en de aanwezigheid van een universiteit (in mindere mate HBO). Het gebrek aan voorzieningen en de steeds slechtere bereikbaarheid van werk vanuit de new towns leidt tot de verwachting dat ook zij last zullen hebben van krimp. Vanuit het cultuurbeleid kan Haarlemmermeer dit tegengaan door bij te dragen aan een goed cultuuraanbod in het centrum en gespreid over andere kernen. Niet concurrerend met de omliggende steden, maar voldoende om jonge gezinnen en tweeverdieners te bedienen. Overigens scoort Haarlemmermeer op de sociaaleconomische index het hoogste van de 50 grootste gemeenten. Op woonaantrekkelijkheid staat onze gemeente op plaats 17 en de gemeente is in grootte ook de 17e gemeente.
Cultuur
Op cultuur scoort Haarlemmermeer minder goed ten opzichte van de andere gemeenten. In popmuziek eindigt Haarlemmermeer op plaats 42 van de 50. Bij de podiumkunsten staan we hoger, op plaats 30.·. Met film halen we plaats 43, maar Haarlemmermeer zal in deze rangorde gaan stijgen met de komst van de nieuwe bioscoop. Bij erfgoed bungelt de gemeente onderaan op 45, ook dat is echter goed verklaarbaar omdat de polder nog relatief jong is en we weinig rijksmonumenten hebben. Bij beeldende kunst en musea staan we op 35.
Een op het eerste gezicht niet al te opwekkende score en daarmee een uitdaging voor de culturele instellingen en voor de gemeente om daar – op onze speerpunten – verbetering in te krijgen. Enige relativering is echter op zijn plaats, we maakten ook een vergelijking tussen Haarlemmermeer en de andere zogenaamde New Towns en dan blijkt dat Haarlemmermeer gemiddeld scoort: in vergelijking met de andere scoort podiumkunsten bij ons hoger, beeldende kunst en musea gemiddeld, film loopt achter en de bibliotheek loopt voor. Haarlemmermeer wijkt dus niet zo af van gemeenten met een min of meer gelijke ontwikkelingsgeschiedenis of plattegrond, behalve in erfgoed (verklaarbaar) en de woonaantrekkelijkheid (beduidend hoger)
Uitkomsten van onderzoek en participatie
Omdat we het belangrijk vinden dat ons cultuurbeleid aansluit bij wat culturele instellingen en inwoners vinden van het cultureel aanbod in de gemeente organiseerden we acht bijeenkomsten waarin culturele instellingen, experts en andere belanghebbenden hun mening konden geven over cultureel ondernemerschap, publieksbereik, jeugd en cultuur, cultuureducatie, cultuur en de kernen en cultuur en het landschap.
We kozen voor die onderwerpen op basis van de startnotitie en op basis van de uitkomsten van verschillende onderzoeken die we uitzetten. De gemeentelijke afdeling onderzoek deed groepsinterviews in verschillende kernen naar de beleving van cultuur. Ook interviewde de afdeling vertegenwoordigers van culturele instellingen en bevroeg het digipanel naar cultuurparticipatie9Staat van Haarlemmermeer, rapportage cultuur (gemeente Haarlemmermeer juni 2012). Jongerenbureau Menes sprak met ruim 80 jongeren uit Haarlemmermeer over hun opvattingen over kunst en cultuur.
Jongeren geven de voorkeur aan interactieve activiteiten, waarbij zij actief kunnen kijken en leren. Vooral in musea stellen zij dat op prijs. Zij willen graag een cultureel aanbod dat gekoppeld is aan uitgaan, filmbezoek en festivals. Muziek heeft van alle vormen van cultuur de voorkeur, maar het aanbod vindt men vaak te duur, te ver weg of het past niet in hun drukke agenda’s. Jongeren wijzen culturele instellingen erop dat hun marketing niet aansluit bij de doelgroep jongeren. Dat laatste bleek ook tijdens een sessie met jongeren en culturele instellingen. Het gat tussen (sommige) culturele instellingen en jongeren is (te) groot. Te vaak wordt nog gedacht vanuit een volwassenenperspectief. Dat slaat niet aan. Er is voldoende aanbod voor jongeren maar de communicatie en marketing laat te wensen over. Het aanwezige aanbod bereikt de jongeren te weinig. Inspelen op de nieuwste ontwikkeling is een manier om de interesse van jongeren te trekken. Als ze eenmaal binnen zijn is er de mogelijkheid om ze te binden, of in ieder geval een deel van de jongeren. Hoe? Door jongeren zelf te laten beleven, zelf reclame te laten maken, zelf invloed te geven aan de activiteiten.
De inwoners van de kernen hechten grote waarde aan de cultuur van hun leefomgeving. Dat betreft het eigen verenigingsleven en andere culturele activiteiten en de geschiedenis van de plek waar men woont. Zowel tijdens de bijeenkomsten als uit het onderzoek blijkt dat de cultuurhistorie en de variëteit van het landschap meer dan nu inspiratiebron kunnen zijn voor hedendaagse en toekomstige cultuur. Ook de professionals stellen dat het unieke van de ontstaansgeschiedenis, het erfgoed en landschap meer gepresenteerd kan worden met beeldende kunst en architectuur. Met hulp van kunst en cultuur kunnen ook inwoners aangeven wat volgens hen de kwaliteiten van kernen en landschap zijn.
Haarlemmermeer is een atypische gemeente en dat maakt dat cultuurbeleid andere uitgangspunten en een andere uitvoering vraagt dan in een stad met een historisch stadshart en een organisch gegroeid cultureel aanbod. Het cultureel initiatief in de verschillende kernen van de gemeente vraagt vooral om slimme combinaties om huisvestingsproblematiek op te lossen en meer speelplekken, ateliers, broedplaatsen en tentoonstellingsruimten te krijgen. Het Cultuurgebouw en de daar gevestigde instellingen kunnen een rol spelen in het netwerk tussen de kernen. Vaak opperden de cultureel actieve inwoners het belang van culturele uitwisseling en manifestaties.
Cultuureducatie in het onderwijs heeft onze prioriteit. Tijdens een sessie over dit thema benadrukten de aanwezigen daarnaast ook het belang van de (buitenschoolse) educatieve activiteiten in de verschillende culturele instellingen. De proeven met Kunst in Leren, waarbij kunst en cultuur bijdragen aan het onderwijs in bijvoorbeeld lezen en rekenen vinden draagvlak bij het onderwijs. Daarnaast bepleit onder andere het onderwijs om het aanbod aan kunst en cultuureducatie divers te maken, nieuwe media toe te voegen, vaker een thematische aanpak te kiezen en ook in te zetten op de deskundigheidsbevordering van de docenten en doorlopende leerlijnen.
Cultureel ondernemerschap blijkt voor de instellingen een lastig onderwerp, vooral omdat niet iedereen weet wat het betekent en omdat de invoering gepaard gaat met bezuinigingen. De culturele instellingen geven aan dat zij tijd nodig hebben om meer ondernemend te worden. Vaak vraagt ondernemerschap andere vaardigheden dan tot voor kort noodzakelijk waren om een culturele instelling te leiden. Wanneer instellingen cultureel ondernemers worden is het zaak om ook naar de gemeentelijke subsidievoorwaarden van de algemene subsidieverordening te kijken. Zo geven de instellingen aan dat men behoefte heeft om meer eigen vermogen op te bouwen en meer lange termijn zekerheid te hebben in verband met te nemen ondernemingsrisico.
Digipanel 2011
In december 2011 zette de gemeente een enquête uit bij het gemeentelijk digipanel. De enquêtevragen gingen in op de actieve en passieve cultuurparticipatie in Haarlemmermeer. De uitkomsten konden we vergelijken met eerder onderzoek uit 2006. De respons was dit keer lager dan vijf jaar geleden (35% tegenover 46%); in totaal vulden 450 panelleden de digitale vragenlijst in. De respondenten tonen net als in 2006 een grote interesse in cultuur; 93% van de deelnemers geeft dat aan, tegenover 97% in 2006.
De respondenten hebben vooral belangstelling voor muziek (88%), theater (85%) en film (82%). Ook musea (76%) en literatuur (52%) zijn populair bij het digipanel. Inwoners jonger dan 50 hebben een voorkeur voor de film; 50-plussers prefereren het museum. Dans, film, musea en literatuur zijn vooral volgens de onderzoeksuitkomsten vooral voor beter opgeleiden attractief.
Hoewel de interesse in cultuur onder de respondenten groot is, zijn toch weinig mensen daadwerkelijk verbonden aan een culturele instelling. Ongeveer 1 van de 12 respondenten is lid van een instelling1025% van alle inwoners van de gemeente is lid van de bibliotheek. Dat wijkt dus af van de uitkomst van het digipanel., 6% is donateur, 6% werkt er als vrijwilliger en 3% als medewerker (in loondienst).
Instelling
Bezoekers (in %)
bezoekfrequentie (per jaar)
Schouwburg De Meerse
38
4
De Bibliotheek
36
9
Pier K
20
6
Merral Cinema Boulevard bioscoop
19
2
Kunstfort Vijfhuizen
14
1
Museum de Cruquius
14
1
Historisch Museum Haarlemmermeer
12
1
Filmhuis Het Oude Raadhuis
11
2
Galerie De Meerse
10
2
Poppodium Duycker
10
2
Crash Luchtvaart en Verzetsmuseum '40-'45
5
2
Stichting Meer-Historie
3
1
Rijksmuseum Schiphol
2
1
Podium voor de Architectuur
2
2
Historisch Archief Haarlemmermeer
2
1
De afdeling onderzoek constateert geen noemenswaardige verschillen tussen de uitkomsten van het digipanelonderzoek 2006 en die van 2011. Ruim de helft van de Haarlemmermeerders (53%) heeft in de laatste 12 maanden één of meer culturele dan wel cultuurhistorische activiteiten bezocht. Eén op de vijf inwoners nam in de laatste 12 maanden ook actief deel aan één of meer culturele of cultuurhistorische activiteiten. Ruim één derde van de Haarlemmermeerders is tevreden over het gepresenteerde aanbod aan culturele of cultuurhistorische activiteiten; één op de tien is ontevreden. Bijna de helft van de respondenten vindt het aanbod aan cultuur in de gemeente toereikend. Ongeveer 1 op de 10 vindt het aanbod te beperkt.
Hoofdlijnen van sociaal, ruimtelijk en economisch beleid en raakvlakken met kunst en cultuur
We kondigden in de startnotitie al aan dat we het kunst en cultuurbeleid ook willen verbinden met economisch, ruimtelijk en sociaal beleid. Daartoe maakten we een scan van de kansrijke verbindingen. In het ruimtelijk domein verwoordt de nieuwe structuurvisie op de ruimtelijke ontwikkeling tot 2030 de ambitie om de atypische stedelijkheid te versterken, een duurzame en klimaatbestendige ruimte te waarborgen, de fysieke en sociale verbondenheid groter te maken en Haarlemmermeer te blijven positioneren als attractieve ontmoeting- en vestigingsplaats.
Op een aantal ambities en voornemens raakt de structuurvisie aan kunst en cultuur en zijn er goede kansen voor samenwerking. De kenmerken en waarden van het unieke landschap krijgen inhoud en vorm met cultuurhistorie, erfgoed, beeldende kunst, architectuur en educatie. Het Cultuurgebouw is een van de belangrijkste voorzieningen die het centrum van Hoofddorp attractiever kan maken. De optie dat in Haarlemmermeer in de toekomst een nieuw museumgebouw of een netwerk aan museale presentaties komt, is eveneens onderdeel van de structuurvisie.
Het economisch beleid zet in op de metropoolregio en bij die samenwerking kan cultuur aansluiten met creatieve economie en regionale afstemming van aanbod en voorzieningen. De kennis binnen het economisch beleid kan een rol spelen bij de ontwikkeling van het ondernemerschap in de culturele sector. Het startersbeleid kan relevant zijn voor culturele ZZP-ers en creatieve bedrijfjes. Bij herbestemming van leegstaande panden past ook een (tijdelijke) rol van cultuur (activiteiten, optredens, ateliers). Cultuurhistorie, de culturele festivals, het cultuurlandschap, culturele evenementen en monumenten dragen bij aan het evenementenbeleid dat recent is geactualiseerd.
Cultuur en sociaal beleid raken elkaar bij toptalent (sport en onderwijs), jongerenparticipatie, cultuur in het onderwijs en vrijwilligersbeleid (eerste prestatieveld WMO). In 2014 valt de gehele extramurale dagbesteding uit de AWBZ ook onder verantwoordelijkheid van de gemeente (WMO). Een deel van die dagbesteding bestaat uit creatieve activiteiten. Cultuur kan meer dan nu bij het uitvoeren van beleid samenwerken met gebiedsgericht beleid (programmering dorpshuizen, dorpsraden, wijkgericht werken, makelen van vraag en aanbod).
Hoofdstuk
Artikel 5.
Uitkomsten van onderzoek en participatie
Onderdeel van Cultuurnota Haarlemmermeer