Om vergunningaanvragen te kunnen beoordelen is specialistische kennis noodzakelijk op gebied van archeologisch, gebouwd en landschappelijk erfgoed, aangezien onderzoeken worden uitgevoerd door specialistische bedrijven. De doorvertaling van de analyse met kernwaarden naar de projectplannen, vraagt dan ook om specialistische kennis. Bovenal zal de doorvertaling van het erfgoedbeleid in het omgevingsplan vragen om structurele inzet van een beleidsmedewerker erfgoed. Om ons als gemeente goed te kunnen profileren op het gebied van erfgoed is het dan ook van groot belang dat er structureel uren voor een beleidsmedewerker erfgoed beschikbaar komen. Naast overduidelijk incidentele projecten, zoals het aanwijzen van gemeentelijke monumenten, gaat het om structurele taken zoals het onderhouden van contacten met eigenaren en belanghebbenden en advisering over (monumenten)vergunningen, bestemmingsplannen en subsidies. Naast de reguliere taken voor erfgoed is het verder van belang om het erfgoed op een innovatieve en eigentijdse manier in te gaan zetten: te laten ‘beleven en voelen’.
De provincie ziet er op toe dat vergunningverlenende instanties, te weten gemeentelijke overheden en omgevingsdiensten voldoende deskundigheid en ervaring in huis hebben om de vergunningen te kunnen verlenen. Daartoe moeten de instanties krachtens de Wabo en vanaf 2024 de Omgevingswet41Zie afdeling 18.3 ‘kwaliteitsbevordering en afstemming handhaving’. voldoen aan de Kwaliteitscriteria 2.2.42Kwaliteitscriteria 2.2 (2019) Deel B Voor vergunningverlening, toezicht en handhaving krachtens de Wabo, versie 1 juli 2019 (uitgave IPO en VNG). De opleidingseisen van de erfgoedmedewerker conform de Kwaliteitscriteria 2.2 varieert per activiteit van HBO erfgoedopleiding/monumenten of HBO Bouwkunde tot WO archeologie. Met betrekking tot cultureel erfgoed geldt dat onderstaande activiteiten 1 t/m 5 binnen de overheid uitgevoerd moeten worden. De overige activiteiten kunnen uitbesteed worden aan een marktpartij:43Zie https://www.infomil.nl/onderwerpen/integrale/wet-algemene/vth-0/
Adviseren t.a.v. cultuurhistorische aspecten in het kader van omgevingsvergunningen, toezicht en handhaving op het gebied van (beschermd) gebouwd erfgoed, cultuurhistorie in bestemmingsplannen, beschermde stads- en dorpsgezichten en archeologie.
Beoordelen van de aanvraag aan cultuurhistorische, monumentale en archeologische waarde
Toetsen aan de cultuurhistorische waarde uit het bestemmingsplan, de erfgoedverordening, de erfgoedwet en de wet ruimtelijke ordening.
Opstellen van voorschriften voor omgevingsvergunning.
Inhoudelijk adviseren bij bezwaar en beroep.
Adviseren ten aanzien van omgevingsvergunningaanvragen (activiteit wijzigen monument, slopen beschermd stads- en dorpsgezicht), cultuurhistorische aspecten in het kader van de omgevingsvergunning (activiteit bouwen, aanleggen en afwijken bestemmingsplan), cultuurlandschappelijke aspecten in het kader van de omgevingsvergunning en handhaving.
Beoordelen van de aanvraag aan cultuurhistorische waarden en cultuurhistorisch onderzoek, ruimtelijke analyse, bouwhistorisch onderzoek en waardenstellingen: interpreteren van waarden.
Toetsen van de aanvraag aan de Erfgoedwet, erfgoedverordening, cultuurhistorische aspecten uit het bestemmingsplan (niet zijnde archeologisch), technische uitvoeringsvoorschriften voor (beschermd) gebouwd erfgoed en aan de doelstelling van het instrument beschermd gezicht en het ter bescherming strekkend bestemmingsplan en ruimtelijk kwaliteitsbeleid.
Maken van cultuurhistorische analyses en waardenstellingen ten aanzien van (beschermd) gebouwd erfgoed, beschermde stads- en dorpsgezichten en cultuurhistorische aspecten (landschap en bebouwing) in het bestemmingsplan en het vertalen naar ruimtelijke uitgangspunten.
Opstellen van voorschriften voor de omgevingsvergunning en inhoudelijk adviseren bij bezwaar en beroep.
Adviseren ten aanzien van archeologische aspecten in het kader van omgevingsvergunningen, toezicht en handhaving.
Beoordelen van archeologisch onderzoek en waardenstelling in het kader van de omgevingsvergunning.
Toetsen van aanvraag omgevingsvergunning aan de hand van vastgelegde archeologische verwachtingswaarden in het bestemmingsplan, de erfgoedverordening, de Erfgoedwet en de Wet Ruimtelijke Ordening.
Opstellen van voorschriften voor de omgevingsvergunning en inhoudelijk adviseren bij bezwaar en beroep.
Maken van archeologische analyses en waardenstellingen en het vertalen van archeologische (verwachtings-)waarden naar ruimtelijke uitgangspunten.
Bovenstaande taken zijn niet strak te scheiden naar de instantie of medewerker die het voor de gemeente Nuenen uitvoert. Dat komt omdat een aantal taken, zoals activiteiten 1 t/m 5, vrij algemeen geformuleerd zijn. Een eerste toets vindt vaak (maar niet altijd) plaats bij een principeverzoek door de medewerker van ruimtelijke ordening of bij de vergunning aanvraag door de vergunningverlener. Na de eerste scan zal vervolgens de noodzakelijke erfgoeddeskundige ingezet worden of in veel gevallen de gemeentelijke adviescommissie Omgevingskwaliteit. Via deze commissie kunnen noodzakelijke erfgoedspecialisten worden ingeschakeld op bijvoorbeeld het gebied van tuinhistorie of molens. Globaal ziet de taakverdeling er als volgt uit:
Activiteit
Omschrijving
Uitvoerende
2
Beoordelen aanvraag alle aspecten erfgoed
gemeente en/of ODZOB
1, 3 t/m 5
Adviseren en toetsen van aanvragen op erfgoed aspecten en stellen van voorwaarden
Erfgoedmedewerker gemeente, ODZOB en/of adviescommissie
6 t/m 8 en 10
Adviseren, beoordelen en toetsen van aanvragen op cultuurhistorische aspecten en stellen van voorwaarden
Erfgoedmedewerker gemeente en/of adviescommissie
9
Opstellen van cultuurhistorische analyses en waardestellingen
ODZOB of derden
11 t/m 14
Adviseren, beoordelen en toetsen van aanvragen op archeologische aspecten en stellen van voorwaarden
ODZOB
15
Opstellen van archeologische analyses en waardestellingen
ODZOB of derden
Archeologisch onderzoek in het kader van de vergunningverlening wordt in Nederland uitgevoerd door gecertificeerde bedrijven onder leiding van een seniorarcheoloog. De seniorarcheoloog dient volgens de vigerende Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA) te voldoen aan een afgeronde universitaire opleiding Ma archeologie (of doctoraal). Hij/zij dient daarnaast kennis te hebben van de KNA protocollen, 6 jaar werkervaring met gravend onderzoek waarvan 3 jaar als archeoloog in een leidinggevende functie en 6 relevante publicaties op zijn naam te hebben staan. Een gelijkwaardige (aan de uitvoerende archeoloog) wetenschappelijke archeologische opleiding wordt voor de taken vergunningverlening, maar ook toezicht en handhaving dan ook als een noodzaak gezien om de inhoudelijke kwaliteit van archeologische aspecten en een archeologisch onderzoek te kunnen beoordelen. Het toetsen en beoordelen van archeologische aspecten en onderzoeken in het kader van omgevingsvergunningen, erfgoedverordening of Erfgoedwet, kan dan ook het beste gebeuren onder leiding van een archeoloog op vergelijkbaar universitair niveau.
Binnen de gemeente Nuenen was het taakveld cultureel erfgoed tot 2019 voor slechts 0,1 fte ondergebracht bij de medewerker erfgoed; na het vertrek van de ambtenaar is de functie echter niet meer ingevuld. De taken voor erfgoed bestaan in hoofdlijnen uit het uitvoeren en coördineren van erfgoed gerelateerde zaken, zoals begeleiding van restauratie- en onderhoudsprojecten, voorlichting en educatie, het herkennen, selecteren, waarderen en doorzetten van monumentale zaken en archeologie in het ruimtelijke ordeningsprocessen c.q. –ontwerpen en het onderhouden van netwerkcontacten in het beleidsveld. Het profiel voor de beleidsambtenaar erfgoed kan als volgt worden omschreven:
specialist op het gebied van cultuurhistorie en architectuur- en bouwhistorie (HBO/WO-niveau);
is het vaste aanspreekpunt voor inwoners, eigenaren en collega’s voor erfgoed;
is verantwoordelijk voor de afstemming en borging van het aspect cultuurhistorie in gemeentelijk beleid (RO, toezicht en handhaving, vergunningen, toerisme en recreatie, etc.);
ondersteunt en begeleidt eigenaren bij planontwikkeling, van keukentafelgesprek tot aan het vergunningentraject;
onderhoudt de contacten met de adviescommissie (als ambtelijk secretaris);
begeleidt de actualisatie van de monumentenlijst inclusief het aanwijzingstraject;
is verantwoordelijk voor de afhandeling van subsidieverzoeken voor gemeentelijke monumenten;
bevordert de kennis over het erfgoed van Nuenen, bijvoorbeeld door voorlichting op scholen;
is de spil in de communicatie en samenwerking met de erfgoedverenigingen binnen de gemeente en de regio;
is ambassadeur van het erfgoed binnen en buiten de gemeentelijke organisatie en zorgt voor interne bewustwording door o.a. het aanbieden van (korte) cursussen, rondleidingen, uitleg, workshops e.a.
In de praktijk wordt voor de archeologietaak, de regioarcheoloog van de Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant (ODZOB) als deskundige namens het bevoegd gezag op ad hoc basis ingehuurd. Voor gebouwd erfgoed, stedenbouw of historisch landschap wordt de deskundigheid vanuit de ODZOB, bijvoorbeeld voor inzet bij projecten en restauraties, nog maar in beperkte mate benut. De ondersteuning gebeurt veelal op projectbasis waarbij de specialist op afstand zit. Om de inzet van de deskundigen te waarborgen binnen de gemeente, is een structurele werkwijze gewenst, zodat de inzet van erfgoed deskundigen veel meer vanzelfsprekend wordt toegepast bij de hele keten van ruimtelijke ordening (vooroverleg, bestemmingsplan, vergunning, toezicht en handhaving). Hier moet dan wel structureel budget voor vrij worden gemaakt, wat deels via leges kan worden doorberekend. Archeologie en de andere erfgoedtaken, die bij de ODZOB worden neergelegd, vallen nu nog onder de verzoektaken van het werkprogramma van de ODZOB, wat betekent dat hier geen jaarlijks budget voor is gereserveerd. In het kader van de aanstaande Omgevingswet en het integrale werken en het afwegen van diverse belangen, is structurele inzet vanuit een vast werkprogramma gewenst.
De raakvlakken van erfgoed met de andere beleidsterreinen worden meer en meer inzichtelijk. De waarde van erfgoed wordt daardoor in steeds breder kader erkend. Dat heeft tot gevolg dat erfgoed een bredere inbedding moet krijgen binnen de gemeentelijke organisatie, omdat de beleidsmedewerker niet van alle zaken inhoudelijk op de hoogte kan zijn en blijven. De beleidsmedewerker erfgoed zal zich als een spin in het web moeten opstellen, om voor de integrale verbinding tussen de beleidsvelden te zorgen. Ook zal worden onderzocht of het mogelijk is om de specialiste(n) vanuit de ODZOB bijvoorbeeld één dagdeel per week in het gemeentehuis te laten werken44Vice versa is overigens ook mogelijk., waardoor meer interactie, kennisdeling en kruisbestuiving kan plaatsvinden. Daarbij kan er zowel werk voor de gemeente zelf worden uitgevoerd als voor andere gemeenten. Het gaat erom meer vertrouwen te kweken en uitwisseling van kennis te genereren met collega-ambtenaren vanuit met name ruimtelijke ordening, vergunningverlening en gebiedsontwikkeling.
De oude Sint-Clemenskerk in Gerwen met ommuurde kerkhof en het in 1990 geplaatste bronzen beeld ‘Het Nederlandse Trekpaard’ (bron: Heemkundekring De Drijehornick).
Hoofdstuk 6 › Paragraaf 6.1
Artikel 6.1.1
Kwaliteitseisen en kennisborging
Onderdeel van Beleidsnota Erfgoed: archeologie, gebouwd erfgoed en historisch landschap Gemeente Nuenen 2023-2029