Hooidonk is het eerste klooster dat in het noorden van het hertogdom Brabant tot stand kwam. Aanvankelijk was het een klooster voor zowel mannen als vrouwen. Maar vanaf 1242 woonden er nog alleen vrouwelijke religieuzen, alle overigens van adellijke afkomst. Afgaande op de bronnen die bekend zijn, is klooster Hooidonk zeer representatief voor de Late Middeleeuwen (weelderig, praalzucht, bonte kleuren, wantoestanden die in de katholieke kerk schering en inslag waren). Hier zaten adellijke dames die zich aan god, noch gebod hielden; er speelden zich inderdaad allerlei wantoestanden af, er werden banketten gehouden en veelvuldig waren er klachten dat men hier te weelderig leefde. Er werd dan ook onderzoek verricht naar de toestanden in het klooster en uit de nieuwe regels komt duidelijk naar voren dat de zusters soberder moesten leven. Maar ondanks alle nieuwe regels vervielen de zusters ook in de 16e eeuw nog steeds in dezelfde fouten.
Vijf eeuwen is het klooster hier gevestigd geweest tot de gemeenschap in 1648 op last van de protestantse overheid van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden werd opgeheven. Veel bezittingen van Hooidonk zijn toen verloren gegaan. Een van de weinige overblijfsels is de zegelstempel van de prior. Dit object wordt bewaard in het Noordbrabants Museum. Het mogelijk meest aansprekende stuk dat bewaard is gebleven, kwam na vele omzwervingen terecht in de Sint-Jozefparochie in het Limburgse Waubach. Het is een kruisreliek, een splinter van het Heilig Kruis van Christus dat in elk geval al in 1244 in Hooidonk werd vereerd. In 1246 zou een bloedwonder hebben plaatsgevonden rond het reliek. Rond 1400 of eerder werd een nieuwe vergulde zilveren reliekhouder gemaakt voor de reliek. Het reliek is mogelijk door een Brabantse kruisvaarder meegebracht als buit van de plundering van Constantinopel in 1204, tijdens de vierde kruistocht. Dat zou dan tegelijk ook de herkomst verklaren van de tweeënveertig edelstenen en halfedelstenen op de reliekhouder, afkomstig uit het Midden-Oosten, Oost-India en Zuidoost-Azië. Wellicht hebben die oorspronkelijk een byzantijns-christelijke reliekhouder gesierd. Overigens werd het hout van het kruisreliek in 1952 in twee delen gesplitst. Een daarvan is toen door de pastoor van Waubach geschonken aan de parochie van Nederwetten.
De triptiek van Hooidonk uit de 15e eeuw waarin oorspronkelijk het partikel werd bewaard.58Deckers 2017.
Op het terrein van het oude klooster zijn nog restanten te vinden van het klooster in de vorm van een 14e eeuwse kelder met gemetseld tongewelf. Restauratie van de kelder is al jarenlang nodig maar nog steeds niet gebeurd. Hier ligt een uitgelezen kans om meer van de roemruchte historie van het terrein zichtbaar te maken. Dat kan zowel ter plaatse maar denk ook een 3D-reconstructies en animaties. Daarvoor zal wel nader archeologisch onderzoek nodig zijn. Filmpjes (met 3D reconstructies) over het leven op klooster Hooidonk in de Late Middeleeuwen zouden bijvoorbeeld ook afgespeeld kunnen worden in de kapel te Hooidonk. Er kan ook gedacht worden aan een wagenspel of toneelstuk door een plaatselijke groep.
De ruïne van de kelder van het voormalige klooster Hooidonk. De kelder maakte waarschijnlijk deel uit van het gastenverblijf dat buiten het in 1146 gestichte klooster Hooidonk was gelegen59Deckers 2017. (foto https://familiestakenburg.nl/index.php/afbeeldingen/3-hooidonk/detail/7-ruine-prorij?tmpl=component ).
Verder kan gedacht worden aan een erfgoedroute die voert naar de kloosters van Soeterbeek en Hooidonk en naar de kerktoren van Nederwetten. Een dergelijke route voert overigens door het prachtige landschap van het al dan niet gereconstrueerde Dommeldal. Zoals geconstateerd was klooster Hooidonk zeer rijk en hielden de wereldlijke adellijke dames zich hier juist noch aan god, noch aan gebod. De Moderne Devotie, die leidend was op klooster Soeterbeek, is de volstrekte tegenpool hiervan; een mooier contrast is niet denkbaar. Al met al zijn er letterlijk en figuurlijk vele uitstapjes mogelijk bij en met deze kloosters. Naast een standaard presentatie, kunnen diverse andere thema’s die samenhangen met de Late Middeleeuwen worden uitgewerkt.
Hoofdstuk 7 › Paragraaf 7.4
Artikel 7.4.4
Klooster Hooidonk57https://www.brabantserfgoed.nl/page/3664/het-klooster-van-hooidonk
Onderdeel van Beleidsnota Erfgoed: archeologie, gebouwd erfgoed en historisch landschap Gemeente Nuenen 2023-2029