De kennis over het onzichtbare verleden komt uit archeologisch onderzoek en de overdracht hiervan. Dit onderzoek wordt in de regel verricht door professionele en hiervoor gecertificeerde archeologische bedrijven. Deze worden ingehuurd op het moment dat een initiatiefnemer archeologisch onderzoek moet laten verrichten. Het gaat hierbij om zowel hele grote projecten waarbij meerdere hectares worden onderzocht als om kleinere onderzoeken die zich beperken tot een enkele woonkavel. Al deze onderzoeken worden uitgevoerd met het doel archeologische resten te inventariseren en waar nodig te behouden. Daarbij dragen al deze onderzoeken bij aan de kennisvermeerdering over de geschiedenis van onze gemeente.
Veruit het meeste archeologische onderzoek komt voort uit ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving. Dat wil zeggen dat ze niet dienen om wetenschappelijke kennis op te doen, maar om op een wetenschappelijke manier onderzoek te doen naar wat er zich op een bepaalde plek in de grond zit. Archeologische adviesbureaus doen dit onderzoek en werken toe naar een advies aan de gemeente dat aangeeft of en hoe men met de aangetroffen resten het beste kan omgaan. De gemeente bewaakt niet alleen het wetenschappelijk niveau van het onderzoek, maar neemt op basis van het advies ook besluiten die van invloed zijn op de plannen.
De kern van dit soort onderzoek is vast te stellen of er sprake is van archeologie, aan te geven waar die zich bevindt, er een waarde aan toe te kennen om te zien of het belangrijk genoeg is om te worden behouden, en dit in een bruikbaar advies aan opdrachtgever en gemeente te gieten.
Essentieel is te weten dat hier het verstoorder betaalt principe geldt. Alle kosten voor het (voor-) onderzoek, en de maatregelen die nodig zijn om archeologie te behouden of op te graven, zijn voor rekening van de initiatiefnemer. De gemeente heeft dus geen potje om dit soort onderzoek te betalen.
Naast de reguliere onderzoeken die in het kader van een Omgevingsvergunning of Omgevingsplanwijziging worden uitgevoerd, kan ook onderzoek worden gedaan door vrijwilligers in de archeologie. Onze gemeente kent een aantal organisaties die zich op vrijwillige basis bezighouden met archeologie. Dit gebeurt zowel tijdens archeologische onderzoeken waarbij zij professionele archeologen ondersteunen met arbeid en kennis, maar ook middels eigen onderzoeken. Zo kunnen archeologische verenigingen, mits aangesloten bij de Archeologische Werkgroep Nederland (AWN), zelfstandig archeologisch onderzoek uitvoeren op vindplaatsen die volgens de maatstaven van het bevoegd gezag niet behoudenswaardig zijn, maar die wel degelijk archeologische resten bevatten.
Alle onderzoeken leveren op verschillende niveaus een bijdrage voor grotere wetenschappelijke onderzoeken. Het formaat en de landschappelijke en archeologische diversiteit van onze gemeente maken het gebied bijzonder interessant en ook relevant voor overkoepelend wetenschappelijk onderzoek in binnen- en buitenland. Ons gebied is dan ook zeker geen onbekende op het internationale archeologische speelveld. Zo weet iedere archeoloog in Nederland, Duitsland en België wat er bedoeld wordt met het huistype Haps (fig. 2.1). Dit is een huistype uit de IJzertijd (850-50 voor Chr.) waarvan de resten voor het eerst zijn gevonden en beschreven in Haps, maar dat ver buiten onze landsgrenzen voorkomt. Ook de rol van Cuijk in de Romeinse tijd en de hier gedane vondsten genieten internationale wetenschappelijke bekendheid.
Een van de ambities van ons archeologiebeleid is het verder stimuleren en faciliteren van wetenschappelijk onderzoek om de bijzondere archeologie van onze streek nog meer waarde te geven.
Fig. 2.1. Hét boerderijtype Haps.
Boven: grondplan (Verwers 1972, 77, abb. 48); midden: reconstructie van het skelet in Haps; onder: volledige reconstructie in het openluchtmuseum in Eindhoven.
Hoofdstuk 2
Artikel 2.2
Wetenschap en onderzoek
Onderdeel van Beleidsnota archeologie Land van Cuijk 2024