Indien, na inspanning van de gemeente om op minnelijke wijze tot overeenstemming te komen, niet tot overeenstemming kan worden gekomen, heeft de gemeente de mogelijkheid om tot onteigening over te gaan. Onteigening is het gedwongen ontnemen van grondeigendom door de overheid in het algemeen belang. Onteigening is het meest ingrijpende verwervingsinstrument dat een gemeente kan inzetten. Het maakt immers inbreuk op het eigendomsrecht. Onteigening kan immers alleen plaatsvinden wanneer sprake is van een algemeen belang, denk hierbij aan voorbeelden als de aanleg van een weg, brug, spoorweg, waterweg, of andere ontwikkelingen zoals woningbouw, bedrijventerrein, infrastructuur, dijkversterking, energietransitie of natuurontwikkeling.
Hier zijn de belangrijkste stappen:
Administratieve procedure (bekrachtigingsprocedure bij de bestuursrechter):
De overheidsinstantie (bijvoorbeeld de gemeente) neemt een besluit tot onteigening (de onteigeningsbeschikking).
De bestuursrechter moet dit besluit goedkeuren.
De grondeigenaar kan reageren bij de bestuursrechter als hij/zij het niet eens is met de onteigeningsbeschikking.
Schadeloosstellingsprocedure bij de civiele rechter:
De onteigenaar (meestal de overheid) vraagt de civiele rechter om de schadeloosstelling vast te stellen.
De eigenaar krijgt hierover bericht en kan zijn/haar reactie aan de rechter laten weten.
Overdracht van eigendom:
De onteigenaar wordt pas eigenaar van de grond nadat de notaris de onteigeningsakte in de openbare registers heeft ingeschreven.
De eigenaar kan in geval van onteigening wel een beroep doen op zelfrealisatierecht, en kan in dat geval niet worden onteigend. Dit betekent dat als de grondeigenaar aantoont de nieuwe bestemming (die de overheid wenst) zelf te kunnen bereiken, onteigening niet aan de orde is. Vanwege de langdurige procedure, waaraan nogal wat risico's zijn verbonden, is dit instrument niet geschikt voor het strategisch innemen van grondposities. Wel kan het als 'stok achter de deur' worden ingezet tijdens de onderhandelingen over de minnelijke verwerving van de benodigde gronden.
Hoofdstuk 2. › Paragraaf 2.1
Artikel 2.1.3
Onteigening
Onderdeel van Nota Grondbeleid Oudewater 2024