Wat doen we al?
Vroegsignalering van schulden: op basis van de signalen van betalingsachterstanden van huur, energie, water en zorgverzekering en het CAK neemt de gemeente contact op met inwoners. We bellen, sturen een brief of brengen een huisbezoek, afhankelijk van hoe zorgelijk de betalingsachterstand is. In zorgelijke gevallen waarbij het lastig blijkt om in contact te komen met het desbetreffende huishouden kan er bemoeizorg worden ingeschakeld.
Verschillende sociale partners zijn in 2023 gezamenlijk gestart met het bieden van voorlichting aan volwassenen over geldzaken, zoals het omgaan met geld, het bijhouden van de administratie en het gebruiken van de DigiD.
Aan volwassenen wordt laagdrempelige schuldhulpverlening aangeboden. Bij de geboden schuldhulpverlening volgen we de richtlijnen van de NVVK. Inwoners30Dit kunnen ook volwassenen uit gezinnen met minderjarige kinderen betreffen. Hier wordt geen onderscheid in gemaakt (gevoerde beleid tav Wgs artikel 2 lid 4e). met een hulpvraag op het gebied van schulden, kunnen op korte termijn een adviesgesprek aanvragen. Deze termijn is uiterlijk 4 weken, maar in de meeste gevallen korter. Naar aanleiding van het adviesgesprek wordt de inwoner altijd een passend aanbod gedaan. Dit kan zowel betekenen dat er een traject voor schuldhulpverlening opgestart wordt waarbij de inwoner wordt ondersteund bij het stabiliseren van de situatie en het eventueel opzetten van een minnelijke of wettelijke schuldregeling en/of dat er externe ondersteuning wordt ingezet. De gemeente verstrekt hiervoor ook subsidie aan Humanitas thuisadministratie, SchuldHulpMaatje en het Sociaal Team voor het organiseren van de papierwinkels.
Voor jongeren tussen 18 en 27 jaar met schulden is de gemeente in 2023 gestart met een pilot: aanpak Jongerenperspectief (JPF). Deze aanpak richt zich op jongeren die niet in aanmerking komen voor reguliere schuldhulpverlening of die een hoge kans hebben op uitval (door problemen op één of meer andere leefgebieden). In deze aanpak krijgen jongeren 2 jaar intensieve begeleiding en werken zij aan het vergroten van hun toekomstperspectief. Ondertussen worden hun schulden gesaneerd. De gemeente neemt de restschuld van de jongere over. In ruil daarvoor levert de jongere een maatschappelijke tegenprestatie die bijdraagt aan het toekomstperspectief van de jongere. Het traject wordt afgesloten met een jaar nazorg.
Het bieden van schuldhulpverlening aan ondernemers vraagt om een andere expertise. De gemeente Gouda schakelt voor ondernemers daarom, afhankelijk van de situatie, Over Rood of Regionaal Bureau Zelfstandigen (RBZ) in. Over Rood kan bijvoorbeeld cliënten die gebruik maken van de reguliere schuldhulpverlening ondersteunen bij zaken omtrent hun (vroegere) onderneming. RBZ kan ondersteunen bij het opstarten van een schuldregeling voor inwoners met een lopende onderneming.
Ondernemers die het (nog) niet lukt om een minimum inkomen te verdienen kunnen bijstand voor zelfstandigen aanvragen (Bbz). Deze aanvragen worden door de RBZ beoordeeld.
De communicatie richting cliënten is zo laagdrempelig mogelijk. De schuldhulpverlener gebruikt bijvoorbeeld het communicatiemiddel dat het beste aansluit bij de cliënt. De communicatie is zo duidelijk mogelijk en wordt aangepast aan het denk- en doen-vermogen van de cliënt.
Gekoppeld aan een traject voor schuldhulpverlening kan er financieel beheer of budgetbeheer via de Kredietbank worden ingezet. In tegenstelling tot de diensten van Kwintes wordt er door de Kredietbank Nederland geen coaching geboden.
Door middel van een cliëntervaringsonderzoek wordt uitgevraagd hoe cliënten het traject voor schuldhulpverlening (hebben) ervaren. Op basis van de bevindingen kunnen aanpassingen worden gedaan aan de dienstverlening.
De schuldhulpverleners werken constant aan hun professionalisering. Het gaat hierbij zowel om inhoudelijke trainingen over bijvoorbeeld wetswijzigingen als het versterken van de communicatieve vaardigheden.
De Goudse vertaling van doel 3: het verminderen van het aantal mensen met problematische schulden
Zoals eerder is genoemd legt het Rijk bij doel 3 de nadruk op:
Het grote aantal huishoudens dat betalingsachterstanden ontwikkelt, die zich in snel tempo verergeren, vindt en krijgt niet snel genoeg passende en effectieve hulp.
Huishoudens vallen na herstel regelmatig terug in problematische schulden.
De Goudse inzet op het vergroten van de bekendheid en toegankelijkheid van schuldhulpverlening
Volgens een onderzoek van de GGD gaf in 2022 3% van de Goudse huishoudens van 65 jaar en ouder aan problematische schulden te hebben. Voor de huishoudens van 18 tot 65 jaar gold dit voor 10%. In 2020 was dit respectievelijk nog 1% en 6% van de huishoudens.31https://eengezonderhollandsmidden.nl/dashboard/dashboardthemas/bevolking-en-armoede Uitgaande van dit onderzoek kunnen we ervanuit gaan dat er ook in Gouda sprake is van een stijging van het aantal huishoudens dat betalingsachterstanden ontwikkelt. Uit de aanmeldcijfers voor schuldhulpverlening in Gouda blijkt dat er weliswaar sprake is van een stijging van het aantal aanmeldingen, maar dat deze stijging achterblijft in verhouding tot het aantal huishoudens dat aangeeft te maken te hebben met problematische schulden. In 2021 was er gemiddeld sprake van 25 aanmeldingen per maand. In 2022 en 2023 waren dit er gemiddeld 27 en in 2024 gemiddeld 32 per maand. Een aanmelding kan zowel één inwoner betreffen als een (gehuwd) stel.
Het is een landelijk probleem dat slechts een klein deel van de huishoudens dat te maken heeft met ernstige financiële problemen de weg naar schuldhulpverlening weet te vinden. Schaamte, onderschatting van de situatie en verkeerde opvattingen over schuldhulp weerhouden mensen ervan hulp te zoeken.32https://www.kennisbundel.nl/wp-content/uploads/2019/08/Nibud-artikel-Schuldenaren-schuldhulp-ESB-19-augustus-2019.pdf Juist omdat bekend is dat mensen terughoudend zijn bij het vragen van hulp bij schulden heeft de gemeente zich de afgelopen jaren ingezet om schuldhulpverlening zo toegankelijk mogelijk te maken. Zoals genoemd kunnen inwoners laagdrempelig een adviesgesprek aanvragen zonder dat daarvoor direct papieren verzameld hoeven te worden. De schuldhulpverleners worden doorlopend getraind op hun communicatieve vaardigheden, zoals stress sensitief werken. De gemeente communiceert via verschillende kanalen over de gemeentelijke schuldhulpverlening, waaronder via voorlichting aan haar sociale partners. Zodat sociale partners op hun beurt inwoners kunnen bewegen om zich aan te melden voor schuldhulpverlening. In Gouda heeft schuldhulpverlening een goede bekendheid. In het beleidskader Samen mee(r) doen was opgenomen dat de bekendheid van de gemeentelijke schuldhulpverlening minimaal 65% zou moeten zijn. Dit streefcijfer is behaald. Uit de stadspeiling van 2023 blijkt namelijk dat schuldhulpverlening bij 72% van de inwoners in Gouda bekend is.33https://gouda.incijfers.nl/mosaic/stadspeiling/zorg--ondersteuning-en-advies Een ander streefcijfer dat is bereikt is het aantal minnelijke trajecten dat jaarlijks succesvol wordt afgerond. Vanuit het beleidskader Samen mee(r) doen was hierover het percentage van 65% opgenomen. Voor 2024 geldt dat afgerond 84% van de trajecten succesvol is afgerond, waarmee het gestelde streefcijfer ruimschoots is behaald.
Ook in gesprekken met ervaringsdeskundigen kwam naar voren dat schaamte en het onderschatten van de situatie ervoor zorgde dat mensen geen hulp zochten bij hun schulden. Vooral ook het niet voldoen aan het stereotype beeld van de personen die doorgaans gebruik maken van schuldhulpverlening, zoals de alleenstaande moeder of huishoudens met een uitkering, zorgde ervoor dat zij niet herkenden dat het ook voor hen verstandig zou zijn om zich aan te melden. Terwijl de schulden steeds verder opliepen gingen zij ervanuit dat het zelfstandig zou lukken om uit de financiële problemen te komen. Door er als gemeente vanuit te gaan dat iedereen te maken kan krijgen met schulden, heeft dit invloed op de manier van communiceren.
Het JPF zorgt ervoor dat kwetsbare jongeren verder kunnen bouwen aan hun toekomst, waardoor zij ondanks hun schulden de kans krijgen om de situatie te doorbreken en een nieuwe start te maken. In het eerste jaar van de pilot (2023) zijn er 52 Goudse jongeren met schulden gesproken. Voor een deel hiervan is een reguliere aanpak passend en met een aantal is, ondanks diverse pogingen, het contact verloren. Voor anderen is er langer de tijd nodig om te onderzoeken of JPF een geschikte aanpak is, of dat er eerst andere hulp ingezet moet worden (zoals verslavingszorg, psychische/trauma behandeling). Soms blijkt tijdens deze onderzoeksfase dat een jongere niet gemotiveerd is om deel te nemen aan de aanpak. In november 2024 was het JPF-team in contact met 29 jongeren, waarvan 20 zich in een lopend traject bevonden en 9 nog in de onderzoeksfase.
Het belang van meer lokale inzet op het voorkomen van terugval in problematische schulden
Inwoners die te maken krijgen met recidive kunnen zich altijd opnieuw aanmelden voor schuldhulpverlening. Dit kan na afronding van een traject maar ook als iemand na een eerste intake of advies andere keuzes maakt. In de praktijk komt dit voor. In Gouda worden hiervan geen cijfers bijgehouden. Het is de bedoeling dat de oorzaak van het ontstaan van de schulden gedurende het traject is weggenomen. Maar met het leven van een beperkt inkomen blijft het een dagelijkse uitdaging om geen nieuwe schulden te maken. Budgetbeheer en het eerdergenoemde digitale hulpmiddel zou hierbij kunnen ondersteunen. In de audit van de NVVK kwam in 2022 naar voren dat opviel dat er in Gouda in verhouding veel cliënten van schuldhulpverlening een bewindvoerder hebben. Maar liefst 60% à 70%. Een verklaring die hiervoor gegeven werd was het gebrek aan een alternatief in de vorm van budgetbeheer of coaching. Bewindvoering kan noodzakelijk zijn als een inwoner financieel onbekwaam is. Zodra bewindvoering wordt ingezet is het lastig om weer af te schalen. Zowel omdat bewindvoering alleen gestopt kan worden door tussenkomst van een rechter, als dat een inwoner die niet meer gewend is om zijn financiën zelf te beheren, hier niet zomaar weer toe in staat is. In een deel van de gevallen zou bewindvoering voorkomen of opgeheven kunnen worden als er een alternatief voorhanden is. In oktober 2024 heeft er opnieuw een audit van de NVVK plaatsgevonden en is budgetcoaching benoemd als afwijking omdat het Goudse aanbod op dit onderwerp onvoldoende is. Dit bevestigt het belang van het uitbreiden van het aanbod van budgetbeheer en coaching in combinatie met de inzet van een digitaal hulpmiddel, zoals is genoemd bij doel 2.
De gesproken ervaringsdeskundigen en inwoners die gebruik hebben gemaakt van schuldhulpverlening gaven aan dat zij de fase na het afsluiten van de hulpverlening heel spannend vonden, met uiteenlopende gevolgen. De één durfde nauwelijks geld uit te geven uit angst voor nieuwe schulden, de ander deed juist buitensporige uitgaven. Uit deze verhalen kan worden opgemaakt dat het omgaan met geld na het traject voor schuldhulpverlening meer aandacht mag krijgen tijdens het traject.
Conclusie
Uit het bovenstaande blijkt dat er de afgelopen jaren is ingezet op het verminderen van het aantal mensen dat te maken heeft met problematische schulden. Onder andere op het zo laagdrempelig mogelijk beschikbaar maken van de schuldhulpverlening, het vergroten van de bekendheid, en het verbeteren van de kwaliteit. Inwoners kunnen laagdrempelig en op korte termijn in gesprek met een schuldhulpverlener. Schuldhulpverlening is volgens de stadspeiling uit 2023 bekend bij 72% van de Goudse Inwoners. (Ex-)cliënten zijn over het algemeen zeer te spreken over de kwaliteit van de schuldhulpverlening. Verder is in 2023 het JPF opgezet, waardoor de schulden van de deelnemende jongeren niet langer een belemmering vormen voor hun toekomstperspectief. Naast deze positieve resultaten en ontwikkelingen blijft ook in Gouda het aantal aanmeldingen voor schuldhulpverlening achter bij het stijgende aantal inwoners dat aangeeft te maken te hebben met problematische schulden. Verder blijkt uit gesprekken met ervaringsdeskundigen, (ex-)cliënten en ambtelijke collega’s dat er tijdens de trajecten voor schuldhulpverlening meer aandacht nodig is voor het bieden van handvatten voor na het traject, om terugval te voorkomen.
Waar gaan we extra op inzetten om het aantal mensen met problematische schulden te verminderen?
Coaching tijdens het traject voor schuldhulpverlening en nazorg. Juist nu de duur van de schuldregeling is teruggebracht naar 18 maanden zal er extra worden ingezet op het ontwikkelen van de redzaamheid van cliënten en blijft het coachen na afloop van het traject langer beschikbaar. Zodra de ergste (geld)zorgen zijn weggenomen zal naast het stabiliseren van de situatie en het regelen van de schulden extra aandacht zijn voor het behouden of vergroten van de financiële vaardigheden van de cliënt. Zodat de cliënt niet alleen zo goed mogelijk door de schuldregeling heen komt, maar ook voldoende handvatten heeft om na de schuldregeling terugval te voorkomen. Zowel de coach als de cliënt kunnen hierbij gebruik maken van het digitale hulpmiddel dat genoemd is bij doel 2. Het digitale hulpmiddel kan inwoners ook na afloop van een traject voor schuldhulpverlening helpen om de geldzaken zoveel mogelijk zelf te beheren. Met de inzet van dit digitale hulpmiddel wordt bovendien voldaan aan punt 3 van de basisdienstverlening (zie bijlage 2).
Monitoring van recidive en registreren van de hoogte van de schuldenlast bij aanmelding. Zo kunnen op de lange termijn effecten van de extra inzet op de coaching op redzaamheid en vroegsignalering gemeten worden en kan er bijgestuurd worden op basis van de resultaten.
Het is het streven om de aanpak JPF voort te zetten. Deze aanpak wordt nu aangeboden in de vorm van een pilot. Voor deze pilot is budget beschikbaar tot en met 2026. Jongeren hebben in toenemende mate te maken met schulden die hen belemmeren in hun toekomstperspectief. Het NIBUD benoemt in zijn rapport ‘rondkomen en betalingsproblemen’, de situatie van de groep jongvolwassenen het meest zorgwekkend te vinden. Zij lijken het hardst getroffen te worden door de stijging van de vaste lasten en hebben meer dan gemiddeld te maken met betalingsproblemen.34https://www.nibud.nl/onderzoeksrapporten/rapport-rondkomen-en-betalingsproblemen-2022/ Jongvolwassenen van 18 tot en met 34 jaar hadden in 2018 in 36% van de gevallen te maken met moeite met rondkomen, in 2022 was dit 49%. Van deze jongvolwassenen geeft maar liefst 70% aan de afgelopen 12 maanden te maken te hebben gehad met betalingsproblemen. Omdat deze groep groeit en de reguliere schuldhulpverlening voor hen niet passend is, is het van belang om daar als gemeente een gerichte aanpak voor te hebben. De aanpak JPF is in Den Haag erg effectief gebleken om jongeren duurzaam uit de schulden te helpen. Ook de Goudse ervaring met deze aanpak is tot dusver positief. Via het Herfstakkoord is dekking geregeld voor 2026. Voor het bestendigen van de aanpak JPF vanaf 2027 is structureel budget nodig. Dit is niet meegenomen in het beleidskader. De mogelijkheden voor structurele dekking worden separaat onderzocht.
Verkennen van vernieuwende vormen van schuldhulpverlening.35Zoals de schuldenpilot in Arnhem waarbij de gemeente de schulden van 50 huishoudens uit de wijk armste wijk van het land aflost. Hierbij laten we ons onder andere inspireren door de ervaring met en de methodiek van de aanpak JPF. Er zal worden nagegaan of de doelgroep verbreed kan worden, waardoor bijvoorbeeld ook gezinnen ondersteund kunnen worden vanuit deze aanpak. Er zal bekeken worden of er aansluiting gevonden kan worden met andere (bestaande) projecten en of dit project vanuit de private sector gefinancierd kan worden.
De gemeente sluit zoveel mogelijk aan bij de verschillende onderdelen van de basisdienstverlening. In bijlage 2 zijn deze onderdelen opgenomen en is aangegeven welke termijnen we nastreven per onderdeel.
Het aanpassen van de aanpak voor vroegsignalering op basis van de laatste kennis omtrent het vergroten van het bereik. Vroegsignalering is een belangrijke manier om in contact te komen met inwoners met (beginnende) betalingsproblemen. Er is recent onderzocht hoe het beste contact gelegd kan worden met inwoners waarvoor de gemeente vroege signalen ontvangt. De bevindingen gaan in op het normaliseren van de situatie en het bouwen aan vertrouwen.36https://www.verwey-jonker.nl/publicatie/handreiking-vroeg-eropaf-tips-voor-goed-contact/ Deze kennis zal worden ingezet om de aanpak vroegsignalering verder te versterken en het bereik te vergroten. Hiervoor is geen extra budget nodig.
Voorgestelde maatregelen
Tijdens het traject voor schuldhulpverlening wordt er extra ingezet op coaching en nazorg. Juist nu de duur van de schuldregeling is teruggebracht naar 18 maanden zal er extra worden ingezet op het ontwikkelen van de redzaamheid van cliënten gedurende het traject en blijft het coachen na afloop van het traject langer beschikbaar.
Recidive en de hoogte van de schuldenlast bij aanmelding worden toegevoegd aan de monitoring, zodat inzichtelijk wordt of er op de lange termijn sprake is van een afname van beiden.
De gemeente gaat inzetten op het verkennen van vernieuwende vormen van schuldhulpverlening.
De gemeente streeft naar het aansluiten bij de verschillende onderdelen van de basisdienstverlening (zie bijlage 2).
Het aanpassen van de aanpak voor vroegsignalering op basis van de laatste kennis omtrent het vergroten van het bereik.
Hoofdstuk 5.
Artikel 5.3
DOEL 3: HALVERING VAN HET AANTAL HUISHOUDENS MET PROBLEMATISCHE SCHULDEN
Onderdeel van Beleidskader armoede en schulden Gouda 2025-2029 De cirkel doorbreken