Hoewel Gemeente Amersfoort een eenvoudig systeem met minder regels nastreeft, is dat niet altijd haalbaar. Nederland is een land van regels. Die regels zijn er niet voor niets. Toch zijn ze soms ook beperkend en hebben ze ongewenste gevolgen voor de dienst- en hulpverlening aan inwoners. In de brainstormsessies kwam naar voren dat professionals soms het gevoel hebben dat ze niet kunnen doen wat ze nodig vinden omdat er specifieke regels zijn die dat verbieden. Dat speelt bijvoorbeeld op het gebied van privacy, maar komt ook bij bouwvergunningen en andere thema’s voor. Een voorbeeld:
- - Personen met psychische aandoeningen vertonen helaas soms overlastgevend of aanstootgevend gedrag. In veel gevallen weten omwonenden niet dat de oorzaak van het gedrag ligt in een psychische aandoening. Ze weten ook niet of er al aan een oplossing wordt gewerkt. Vanuit privacy oogpunt mogen omwonenden niet geïnformeerd worden. Het gaat immers om medische informatie. Dat heeft soms wel ernstige gevolgen. Als buren het gedrag van een psychiatrisch patiënt als gevaarlijk of asociaal interpreteren en denken dat er niets gedaan wordt, bestaat het risico dat ze het recht in eigen hand nemen.
Er is breed begrip voor het feit dat regels nodig zijn. Elke professional die we hebben gesproken respecteert de wet en wil het goede voorbeeld geven. Ook is er veel waardering voor de expertise van juristen. Tegelijk is er ook frustratie als het ene belang het andere bijt.
Tijdens de brainstormsessies bleek dat er verschillende oorzaken zijn voor dit probleem. Veel niet-juristen denken onterecht dat het recht zwart-wit is. Ook denken ze dat het recht erg ingewikkeld is en daardoor eng om erover in gesprek te gaan. Daar komt bij dat juridisch advies vaak pas laat wordt aangevraagd. Die combinatie van factoren heeft een paar vervelende gevolgen; als je laat om advies vraagt, is er weinig tijd om een compleet advies, voorzien van alternatieven op te stellen en te bespreken. In die gevallen zul je het dus vaak moeten doen met de hoofdlijn. Wanneer professionals die hoofdlijn als definitieve uitkomst zien en een drempel ervaren om erover door te praten, ontstaan ongewenste situaties.
Er zijn meer belangen dan alleen het recht en in veel gevallen is er ook een juridische onderbouwing mogelijk voor alternatieve standpunten. De expertise om hierover mee te denken is aanwezig bij team juridische zaken. Om dat te kunnen doen moet er alleen wel tijdig een gesprek tot stand komen waarin de adviesvrager voldoende kennis heeft om gericht door te kunnen vragen.
Voor een kwalitatief hoogwaardig juridisch proces is het goed als er nagedacht zou worden over manieren om te bevorderen dat advies eerder wordt gevraagd. Dat kan bijvoorbeeld door als jurist periodiek mee te kijken met de planning van teams of door veel voorkomende onderwerpen zoals privacyconvenanten in concept klaar te leggen of je tijdig voor te bereiden op de implicaties van nieuwe technieken. Verder kan de drempel om (aanvullend) advies te vragen worden verlaagd. Dat kan bijvoorbeeld door een duidelijke handleiding juridisch advies voor leken en door te zorgen dat die ook regelmatig onder de aandacht wordt gebracht. Er kan in zo’n stuk bijvoorbeeld aandacht worden besteed aan het feit dat het recht niet zwart-wit is, dat je mag vragen naar juridische onderbouwing van tegengestelde standpunten en dat het soms mogelijk is om van juridisch advies af te wijken, zolang je in de besluitvorming maar transparant bent over je redenen en de risico’s.