Naast de verplichting uit de Omgevingswet wordt participatie door de gemeenteraad en het college belangrijk gevonden. Voor de gemeente is participatie een belangrijk middel om vroegtijdig inzicht te krijgen in de belangen en wensen die spelen in de omgeving.
In februari 2018 is daarom door de gemeenteraad een motie aangenomen waarin het college door de raad is gevraagd om op inwoners op een actieve wijze te informeren over ontwikkelingen in de directe omgeving. Deze motie heeft bij de ruimtelijke procedures vorm gekregen in het houden van inloopbijeenkomsten in de omgeving bij ruimtelijke ontwikkelingen. Het betrekken van inwoners, bedrijven en organisaties bij plannen, projecten en werkzaamheden is dan ook niet nieuw in de gemeente Almelo.
De motie van de gemeenteraad sluit aan bij de uitganspunten van de Omgevingswet en benadrukt de ambitie van de gemeente om participatie toe te passen bij ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving.
Afhankelijk van de impact van het initiatief op de omgeving wordt naar mate de impact groter wordt meer participatie verwacht. In ''Ambitiedocument invoering Omgevingswet'' van de gemeente Almelo is benadrukt dat participatie steeds belangrijker wordt en bestaat uit maatwerk.
De participatiestrategie moet in verhouding staan tot de impact van het project op de omgeving (proportionaliteit). Gekeken moet worden welke impact het initiatief heeft op de omgeving, wie betrokkenen zijn, hoe het onderwerp leeft, welke kaders er vooraf al gesteld zijn.
Om die reden heeft de gemeente Almelo de omgevingsvisie vastgesteld op basis van een participatietraject met de hele gemeente. Waarbij, om het participatietraject goed te kunnen uitvoeren, vooraf een participatieplan is opgesteld waarin is gecommuniceerd op welke wijze de inwoners, bedrijven en maatschappelijke instanties betrokken worden bij het opstellen van de visie.
Verder heeft de gemeenteraad van Almelo categorieën van gevallen van vergunningaanvragen aangewezen waarvoor verplichte participatie geldt en is op 8 maart 2022 door de raad een Participatie Verordening vastgesteld. In deze verordening wordt benoemd dat participatie plaats moet vinden onder de Omgevingswet.