Een omgevingsprogramma geeft aan hoe het college de omgevingsvisie of beleidsmatige onderdelen daarvan wil realiseren. Het omgevingsprogramma kan concrete maatregelen voor bescherming, beheer, gebruik en ontwikkeling van de leefomgeving bevatten. Een programma kan bijvoorbeeld gericht zijn op een beleidsthema (zoals een Woonvisie), een gebied/project (zoals een Centrumvisie) of een milieuwaarde (Veiligheidsplan).
Doel is met die maatregelen de gewenste omgevingswaarden of andere doelstellingen voor de leefomgeving te bereiken. Verder zijn op basis van het doel van een programma (het formuleren van de maatregelen die leiden tot de beleidsmatig vastgelegde en gewenste kwaliteit van een onderdeel van de fysieke leefomgeving, aspect of gebied) veel mogelijkheden om het instrument omgevingsprogramma in te zetten.
Het college is in principe vrij om te bepalen wanneer zij het instrument omgevingsprogramma inzet. Een uitzondering geldt voor gemeenten die gelegen zijn in een agglomeratie als bedoeld in de Europese Richtlijn Omgevingslawaai, hiervoor geldt dat een verplicht programma opgesteld moet worden net zoals voor het onderdeel riolering. Almelo valt in de agglomeratie samen met Hengelo en Enschede en hier moet dus actie op ondernomen worden t.a.v. het onderdeel Omgevingslawaai.
Er worden in de Omgevingswet weinig regels gesteld aan de vrijwillige programma’s. Daarnaast zijn er nog programma’s met een programmatische aanpak; en programma’s bij dreigende overschrijding van een omgevingswaarde.
Op 25 januari 2022 is het Programma Water en Riolering vastgesteld. Op dit moment is het binnen de gemeente nog niet duidelijk of er meer programma's worden opgesteld onder de Omgevingswet.
Het doel van participatie voor programma’s is het onderzoeken welke maat¬regelen mogelijk en/of nodig zijn, wat de voor-en nadelen zijn van verschil¬lende maatregelen vanuit het perspectief van verschillende deelnemers en hoe deze worden gewogen en gekozen. Daarnaast kijken we naar de rol van de gemeente bij de uitvoering van de maatregelen en wat er eventueel wordt verwacht van bewoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en medeoverheden. Wanneer we programma’s opstellen of wijzigen conform de eisen van de Omgevingswet is participatie verplicht (motiveringsplicht). Het college is het bevoegd gezag voor de besluitvorming over programma’s. Bij het opstellen of wijzigen van programma’s vormen de vereis¬ten van de Omgevingswet de basis van ons handelen.