In relatie tot de verderop benoemde maaiscenario’s worden drie soorten beheer benoemd:
- - Hooilandbeheer
- - Klepel – zuigbeheer
- - Klepelbeheer
In dit hoofdstuk zijn drie scenario’s voor het beheer van de bermen in de gemeente Berkelland uiteengezet. Daarbij worden voor- en nadelen genoemd. Om te voorkomen dat op diverse plaatsen steeds bij alle drie scenario’s de gehele dezelfde set van voor- en nadelen genoemd worden horend bij een type beheer zijn deze in deze inleiding éénmalig uiteengezet.
a. Hooilandbeheer (optimaal ecologisch beheer)
Hooilandbeheer betreft een methode, waarbij de vegetatie wordt gemaaid en men het maaisel vervolgens enkele dagen laat liggen. In die periode kunnen insecten zich verplaatsen en kunnen zaden uit het maaisel vallen. Na een aantal dagen wordt het maaisel opgeraapt en afgevoerd.
Voordelen
- - Hooilandbeheer leidt tot verschraling van de bodem.
- - Het is het meest gunstig voor insecten, deze worden minder vernietigd en worden niet opgezogen.
- - De zaden van kruiden blijven deels achter in de berm zodat ze kunnen kiemen.
- - Het maaisel wordt afgevoerd en deze beheermethode leidt dus (zeer) beperkt tot ophoging van bermen. Daardoor blijft de afwatering van de rijbanen beter en hoeven bermen minder vaak geschaafd of verlaagd. Iets dat kostbaar is, de vegetatie vernielt en vaak schade aan boomwortels veroorzaakt.
- - Het levert stabielere bermen en voorkomt de toepassing van beton in de natuur.
Nadelen
- - Het kent relatief veel werkgangen, is arbeidsintensief en daarmee relatief duur.
- - Het is lastig tot niet uitvoerbaar in bermen met veel bomen, struweel en/of bramen.
- - Het is lastig uitvoerbaar in smalle bermen, waarbij materieel (de acrobaat) een deel van de rijbaan moet meenemen.
- - Maaisel is lastig op te rapen bij wegen met een duidelijke verhardingsrand.
- - Het resultaat wordt (in de huidige werkwijze) enigszins beperkt door de effectiviteit van de acrobaat en de opraapwagen. Als gevolg daarvan blijft er maaisel liggen, dat dan weer terug in de berm wordt geblazen.
- - Is met name effectief en gunstig als het wordt uitgevoerd in droge perioden.
b. Klepel-zuig beheer (suboptimaal ecologisch beheer)
Bij deze methode maait men de vegetatie en zuigt men het maaisel direct op. Dat vindt plaats in één werkgang en met één combinatiemachine (de maai-zuigcombinatie).
Voordelen
- - Het leidt tot goede (en waarschijnlijk de snelste) verschraling van de bodem.
- - Het is vrijwel overal toepasbaar, ook op plekken met veel bomen en in smallere bermen.
- - Leidt overal tot verschraling van de bodem en ontwikkeling van kruidenrijke bermen. Dit geldt in het bijzonder bij inzet van maaizuigcombinaties met zwenkarm en iets minder bij starre frontklepelmaaiers.
- - Het maaien van de eerste meter in de voorzomer kan ook met een maai-zuig combinatie, waardoor ook hier waardevollere en schralere bermen ontstaan. Zo verbreedt de ontwikkeling van een waardevolle berm zich met een meter, wat veelal substantieel is.
- - Het maaisel wordt afgevoerd en het beheer leidt dus hooguit zeer beperkt tot ophoging van bermen. Daardoor is de afwatering van rijbanen beter gegarandeerd en hoeven bermen minder vaak geschaafd/verlaagd te worden.
- - Er kunnen zich ook schrale bermen ontwikkelen langs houtsingels.
- - Bermen worden stabieler en groeien minder snel op (in hoogte).
- - Het is sneller, praktischer en minder arbeidsintensief dan hooilandbeheer.
Nadelen
- - Het is minder gunstig voor insecten dan hooilandbeheer. Insecten worden namelijk voor een deel kapotgeslagen en opgezogen. Dit nadeel is deels te beperken door voldoende gefaseerd bermbeheer, het juiste materieel (de zogenaamde ‘eco-kop’) en een wat hogere afstelling van de maaikop.
- - De zaden van kruiden worden deels opgezogen, in plaats van dat ze op de bodem vallen en kunnen kiemen.
- - Het gaat minder snel, is arbeidsintensiever en daarmee duurder dan klepelbeheer.
Klepelbeheer (geen ecologisch beheer)
Klepelen is de traditionele maaimethode, waarbij de vegetatie kapot wordt geslagen en in kleinere delen blijft liggen op de bodem.
Voordelen
- - Het is snel, praktisch en goedkoop.
- - Alle materieel is al aanwezig bij de buitendienst.
Nadelen
- - Het levert geen enkele verschraling.
- - Het stimuleert nergens de ontwikkeling van kruidenrijke bermen.
- - Er ontstaan vaker storingsvegetaties.
- - Veel insecten en bodemleven worden vernietigd en kapotgeslagen tijdens het maaien.
- - Het levert ophoging van wegbermen. Daardoor vindt de afwatering van de rijbanen op een gegeven moment niet meer voldoende plaats. Dat levert verkeersveiligheidsrisico’s op en werkt negatief door op wegconstructies. Bermen moeten worden verlaagd en geschaafd en dat is kostbaar, vernielt de vegetatie en levert vaak schade aan boomwortels en bomen. Asfalt is sneller onderhevig aan indringing van vocht.
- - Het maakt bermen instabieler.
Hooilandbeheer is ecologisch het meest gunstig, maar ook het duurst en op veel plekken minder goed mogelijk. Gecombineerd maaien en zuigen is, mits juist uitgevoerd, een goede ecologische variant die overal kan worden toegepast. De traditionele aanpak van klepelen en het laten liggen van maaisel is ecologisch gezien funest.
Structuurrijke bermen
Naast het maaibeheer onderscheiden we successie / hakhoutbeheer eveneens als ecologisch. Dit beheer betekent het eens per 15 jaar gefaseerd afzetten van houtopstanden in de berm met behoud van overstaanders in de vorm van bomen en of struiken.
De gemeentelijke buitendienst is in samenwerking met een ecoloog van bureau Buiting in 2024 gestart met een pilot ‘structuurrijke bermen’. Volgens de ecoloog zijn goed ontwikkelde structuurbermen de meest waardevolle bermen die mogelijk zijn. In Berkelland liggen hiervoor goede kansen zo blijkt uit inventarisaties. Structuurbermen vormen een combi van struweelberm, zoomberm en kruidenberm of schrale berm en zijn ook landschappelijk zeer aantrekkelijk.
De pilot betreft een 15-tal bermen en de buitendienst voert de pilot uit. Het beheer vraagt om voldoende inzicht bij de uitvoeringsbegeleiding en wordt begeleid door de ecoloog. Het gaat om een proef en daarom is nog niet helemaal inzichtelijk wat de beheerinspanning is. De resultaten worden geëvalueerd in 2027.
Foto: voorbeeld van een structuurberm