Dit hoofdstuk biedt extra inzichten in de Alkmaarse economie. Deze inzichten volgen op de uiteenzetting van het belang van de Alkmaarse economie in hoofdstuk twee.
B.1Verdieping woon-woonwerkbalans
Twee perspectieven op de woon-werkbalans
Bij het analyseren van de woon-werkbalans onderscheiden we twee invalshoeken die elk een ander aspect van stedelijke dynamiek belichten:
- - Woon-werkbalans op basis van werkzame beroepsbevolking versus banen
Dit is de benadering, zoals toegelicht in paragraaf 2.1. De ratio geeft aan hoeveel banen er in de gemeente zijn ten opzichte van het aantal werkenden (werkzame beroepsbevolking). Een waarde van 1 betekent dat er in theorie voor iedere werkende inwoner een baan beschikbaar is in de eigen gemeente. Een disbalans – bijvoorbeeld veel meer werkenden dan banen – leidt tot extra pendel, druk op infrastructuur en een verlies aan lokale binding. Voor Alkmaar is deze balans de afgelopen tien jaar licht verslechterd: van 1,04 in 2014 naar 0,99 in 2024. Met de verwachte bevolkingsgroei tot 2040 ontstaat een forse opgave om deze balans te herstellen.
- - Woon-werkbalans op basis van woningen versus banen
Een tweede benadering kijkt naar de verhouding tussen het aantal woningen en het aantal banen. Deze indicator zegt minder over pendelstromen, maar geeft inzicht in de functionele mix van een stad: hoeveel ruimte is er voor economische functies ten opzichte van wonen? Een evenwichtige verhouding draagt bij aan een levendige stad met voorzieningen, werkgelegenheid en een aantrekkelijk vestigingsklimaat. Een sterke scheefgroei – bijvoorbeeld veel woningen en weinig banen – kan leiden tot een ‘slaapstadeffect’, terwijl terwijl een overschot aan banen zonder voldoende woningen juist druk zet op bereikbaarheid en leefkwaliteit.
Relatie tussen beide perspectieven
Beide indicatoren vullen elkaar aan. De eerste is cruciaal voor het binden van lokaal talent en het beperken van pendel. De tweede helpt bij het sturen op een robuuste stedelijke structuur waarin wonen, werken en voorzieningen in balans zijn. Voor Alkmaar, dat tot 2040 circa 15.000 woningen toevoegt, is het belangrijk om beide balansen te monitoren. Alleen zo voorkomen we dat de stad eenzijdig groeit en blijft Alkmaar een centrumgemeente met een sterke economische basis.
Alkmaar in vergelijking met andere gemeenten
We maken een vergelijking tussen de gemeente Alkmaar en soortgelijke gemeenten. We gebruiken hiervoor de indelingen van het CBS: sterk stedelijke gemeenten met 100.000 tot 300.000 inwoners12De gemeente Haarlemmermeer (die ook in deze categorie valt) laten we, gezien de atypische economische positie buiten beschouwing.. Alkmaar scoort onder het gemiddelde op beide typen woon-werkbalans. Zo heeft Alkmaar een verhouding banen/werkzame beroepsbevolking van 0,99, terwijl deze gemiddeld 1,08 is. Ook bij de verhouding banen/woningen (1,14) blijft Alkmaar achter bij het gemiddelde (1,31). Dit bevestigt dat Alkmaar relatief veel woningen heeft ten opzichte van banen, wat de noodzaak onderstreept om extra werkgelegenheid te creëren om de stedelijke balans te behouden.
Tabel B1: Typen woon-werkbalans in vergelijkbare gemeenten
| Gemeente | Woon-werkbalans – banen en werkzame beroepsbevolking | Gemeente | Woon-werkbalans – banen en woningen |
| Zwolle | 1,46 | Zwolle | 1,81 |
| 's-Hertogenbosch | 1,29 | 's-Hertogenbosch | 1,54 |
| Arnhem | 1,27 | Arnhem | 1,48 |
| Venlo | 1,22 | Apeldoorn | 1,45 |
| Leeuwarden | 1,21 | Amersfoort | 1,40 |
| Apeldoorn | 1,19 | Venlo | 1,38 |
| Breda | 1,11 | Nijmegen | 1,35 |
| Enschede | 1,10 | Breda | 1,34 |
| Nijmegen | 1,10 | Leeuwarden | 1,29 |
| Amersfoort | 1,06 | Enschede | 1,24 |
| Deventer | 1,02 | Deventer | 1,24 |
| Alkmaar | 0,99 | Ede | 1,24 |
| Dordrecht | 0,98 | Alkmaar | 1,14 |
| Ede | 0,95 | Almere | 1,12 |
| Zaanstad | 0,84 | Dordrecht | 1,12 |
| Almere | 0,81 | Zaanstad | 1,03 |
| Alphen a/d Rijn | 0,79 | Alphen a/d Rijn | 1,01 |
| Gemiddeld | 1,08 | Gemiddeld | 1,31 |
Bron: CBS, LISA en ABF (2024, peiljaar 2023), bewerking Stec Groep (2025).
B.2Economische structuur Alkmaar
Sterke sectoren en specialisaties
De werkgelegenheidsontwikkeling per sector is afgezet tegen de specialisatiegraad in de regio. De specialisatiegraad maakt inzichtelijk in welke mate een bepaalde sector over- of ondervertegenwoordigd is ten opzichte van de regio. Figuur B1 laat zien hoe de economie van Alkmaar is opgebouwd. De sectoren overheid, zorg en onderwijs en dienstverlening en ICT zijn het grootst in aantal banen. Beide sectoren groeiden de afgelopen tien jaar licht en hebben een bovengemiddeld aandeel in de regio (specialisatiegraad boven de 100%). Ook logistiek en groothandel is sterker vertegenwoordigd dan gemiddeld in de regio. Opvallend is de sector afval, energie en water. Hoewel deze sector relatief klein is, scoort hij zeer hoog op specialisatiegraad. Dat komt onder andere door de aanwezigheid van GP Groot (recycling), HVC (afvalverwerking en energiecentrale) en TAQA (energieproductie) op bedrijventerrein Boekelermeer.
Figuur B1: Economische structuur gemeente Alkmaar
Bron: LISA (2014-2023), bewerking Stec Groep (2025).
Landbouwsector in de gemeente Alkmaar In 2024 is ongeveer 1% van het totaal aantal banen in de gemeente Alkmaar in de landbouwsector. De meeste landbouwbedrijven liggen in het ‘Beschermd Landschap’. Dit gebied heeft een beschermings-regime om waardevolle landschappen in de provincie te behouden. Die bescherming draagt bij aan het behoud van unieke kernwaarden, maar kan ook invloed hebben gehad op de ontwikkeling van de landbouwsector in Alkmaar. Voor werklocaties is de werkgelegenheid een belangrijke economische maatstaf. De economische waarde van landbouw ligt ook op zaken als voedselzekerheid, natuurbeheer, werkgelegenheid bij toelevering en verwerking.
B.3Werkgelegenheid naar type werklocaties
Ruim 60% van de banen op formele werklocaties
Zoals toegelicht in paragraaf 2.3 onderscheiden we vier typen werklocaties: bedrijventerrein, kantoorlocatie, gemengde werklocatie en winkelgebied. In totaal is zo’n 60% van de werkgelegenheid gevestigd op een van deze formele werklocaties.
Op de bedrijventerreinen werken bijna 16.000 mensen, ruim een kwart van het totaal. In winkelgebieden is bijna 20% van de werkgelegenheid te vinden, waarvan meer dan de helft in het centrum. Hier gaat het om banen in onder meer retail, horeca en dienstverlening. Grote werkgevers in dit gebied zijn de gemeente Alkmaar, Politie Alkmaar, Zaffier en UWV, vooral rond het Mallegatsplein. Kantoorlocaties huisvesten zo’n 13% van de banen, gemengde werklocaties ongeveer 3%. Dat betekent ook dat 40% van de werkgelegenheid buiten deze formele locaties valt. De grootste werkgever daar is het Noordwest Ziekenhuisgroep met ruim 3.500 banen. Andere grote spelers zijn Zorgcirkel Westerhout (circa 650 banen), NIKO (circa 390 banen) en AZ (circa 310 banen). Daarnaast zijn er veel middelgrote en kleine bedrijven buiten de formele locaties actief, waaronder zelfstandigen die vanuit huis werken.
Tabel B2: Werkgelegenheid naar type werklocatie in 2024
| Type werklocatie | Banen | Aandeel van totaal |
| Bedrijventerrein | 15.800 | 26% |
| Kantorenlocatie | 8.100 | 13% |
| Gemengde werklocatie | 2.100 | 3% |
| Winkelgebied | 11.600 | 19% |
| Buiten werklocaties | 23.700 | 39% |
| Totaal | 61.400 | 100% |
Bron: LISA (2024), bewerking Stec Groep (2025).
Informele en gemengde gebieden steeds belangrijker in toekomstige economie Alkmaar
Ruim 60% van de banen in Alkmaar is gevestigd op formele werklocaties. Toch groeit het belang van locaties buiten deze gebieden. De komende jaren neemt het aandeel banen in informele en gemengde gebieden verder toe.
Vier trends verklaren deze ontwikkeling:
- - Transformatie van bedrijventerreinen
Bedrijventerreinen langs het Alkmaars Kanaal veranderen in gemengde woon-werkgebieden. Dat levert een toekomstbestendige stad op met veel woonruimte, maar vraagt ook om slimme keuzes voor economische ruimte.
- - Groei van zelfstandigen
Steeds meer mensen werken als zelfstandige. Zij registreren hun werkplek vaak aan huis, maar werken ook op andere locaties. De groei vlakt recent iets af, mede door strengere controles op schijnzelfstandigheid door de Belastingdienst.
- - Technologische ontwikkelingen
Robotisering, automatisering en kunstmatige intelligentie zorgen niet voor minder werk, maar wel voor verschuivingen tussen sectoren.
- - Mengbare bedrijfsactiviteiten
Productieprocessen worden schoner en stiller. Daardoor mengen bedrijven makkelijker met woonfuncties. Veel bedrijven zoeken bovendien een aantrekkelijke werkplek dicht bij de stad, personeel en klanten. Dat speelt vooral bij dienstverlenende bedrijven.
Grote mengpotentie bedrijvigheid langs het Alkmaars Kanaal
In 2022 onderzochten we de mengbaarheid van bedrijven aan het Alkmaars Kanaal. We brachten in kaart hoeveel van het huidige ruimtegebruik gecombineerd kan worden met wonen, en onder welke voorwaarden dat mogelijk is. Uit het onderzoek blijkt dat de mengpotentie groot is. Veel bedrijven kunnen in theorie blijven als er woningen bijkomen. Toch is het bestaande vastgoed vaak niet geschikt om direct te mengen met wonen.
Transformatie is nodig. Na transformatie kan vergelijkbare bedrijvigheid terugkeren, mits er passende bedrijfsruimte beschikbaar komt. De betaalbaarheid van die ruimte is daarbij cruciaal, afhankelijk van de doelgroep. Hoe groot de vervangingsvraag precies is, weten we nog niet. Dat hangt af van de definitieve uitwerking van ontwikkelkaders en van de mate waarin bedrijven kunnen blijven, landen of terugkeren in de transformatiegebieden langs het kanaal.