Openbare orde en de APV

Waar gaat dit over

Bij een voetbalwedstrijd lopen twee groepen supporters op elkaar af. In een woonwijk zijn al weken steekincidenten. Op oudejaarsavond dreigt een plein uit de hand te lopen. In al deze gevallen gaat het om de openbare orde. Daarvoor is de burgemeester verantwoordelijk, en niet de officier van justitie.

De politie werkt bij de openbare orde onder gezag van de burgemeester. De burgemeester heeft eigen bevoegdheden uit de Gemeentewet. Daarnaast staan er regels in de Algemene plaatselijke verordening (APV) van elke gemeente. Die regels verschillen per gemeente. Als je op straat optreedt, moet je weten uit welke bron een regel komt.

Wat de wet zegt

De burgemeester en de politie

De burgemeester is belast met de handhaving van de openbare orde art. 172 Gemw. Hij mag overtredingen van regels over de openbare orde beletten of beëindigen. Daarvoor gebruikt hij de politie die onder zijn gezag staat. Bij de handhaving van de openbare orde en bij hulpverlening staat de politie onder gezag van de burgemeester art. 11 Pw. De burgemeester kan de politie daarbij aanwijzingen geven. Bij de opsporing van strafbare feiten heeft de officier van justitie het gezag art. 12 Pw.

Het lichte bevel

Bij een verstoring van de openbare orde, of bij ernstige vrees daarvoor, mag de burgemeester bevelen geven art. 172 Gemw. Het derde lid zegt dat het moet gaan om bevelen die nodig zijn voor de handhaving van de openbare orde. Denk aan een bevel aan een groep om een plein te verlaten. Een regel die voor iedereen geldt, stelt de burgemeester zelf alleen in een noodsituatie vast.

Gebiedsverbod, groepsverbod en meldplicht

De burgemeester kan een bevel geven aan een persoon die de openbare orde ernstig of herhaaldelijk heeft verstoord art. 172a Gemw. Dat kan ook als iemand bij een groepsverstoring een leidende rol had. Er moet daarnaast ernstige vrees zijn voor een nieuwe verstoring. Het bevel kan drie dingen inhouden:

• een verbod om in een bepaald gebied of bij een bepaald object te komen
• een verbod om zonder redelijk doel met meer dan drie anderen in een groep op een openbaar toegankelijke plaats te zijn
• een plicht om zich op bepaalde tijden te melden

Het bevel geldt maximaal drie maanden en kan drie keer met maximaal drie maanden worden verlengd. Een andere vorm is een bevel voor losse tijdstippen, verspreid over maximaal 90 dagen binnen 24 maanden.

Toezicht op samenkomsten en openbare gebouwen

De burgemeester houdt toezicht op openbare samenkomsten en vermakelijkheden art. 174 Gemw. Dat geldt ook voor gebouwen die openstaan voor het publiek, zoals een café. Hij mag daarbij de bevelen geven die nodig zijn voor veiligheid en gezondheid.

Noodbevel en noodverordening

Bij oproer, andere ernstige wanordelijkheden of rampen heeft de burgemeester ruimere bevoegdheden. Dat geldt ook bij ernstige vrees daarvoor. Met een noodbevel geeft hij alle bevelen die hij nodig acht art. 175 Gemw. Hij mag daarbij afwijken van andere regels, maar niet van de Grondwet. Geweld laat hij pas gebruiken na de nodige waarschuwing.

Met een noodverordening stelt de burgemeester regels die voor iedereen gelden art. 176 Gemw. Hij maakt ze bekend en meldt ze zo snel mogelijk aan de raad. De raad moet de noodverordening in de eerstvolgende vergadering bekrachtigen. Doet de raad dat niet, dan vervalt ze. De burgemeester kan dan binnen 24 uur beroep instellen bij de commissaris van de Koning.

Veiligheidsrisicogebied en cameratoezicht

De raad kan de burgemeester bij verordening de bevoegdheid geven om een veiligheidsrisicogebied aan te wijzen art. 151b Gemw. Dat mag bij verstoring van de openbare orde door wapens, of bij ernstige vrees daarvoor. De burgemeester overlegt eerst met de officier van justitie. Het gebied en de duur zijn niet groter dan strikt nodig. Bij een onvoorziene, spoedeisende situatie mag de burgemeester een gebied voor maximaal 12 uur aanwijzen art. 174b Gemw. In het gebied kan de officier van justitie daarna bevelen dat iedereen op wapens mag worden onderzocht.

Op dezelfde manier kan de raad de burgemeester de bevoegdheid geven om camera's in te zetten op openbare plaatsen art. 151c Gemw. Iedereen die het gebied in gaat, moet duidelijk kunnen zien dat er camera's zijn. De beelden worden na maximaal vier weken vernietigd. Dat is anders als er een concrete aanleiding is om ze voor de opsporing van een strafbaar feit te gebruiken.

De APV

De raad maakt de verordeningen die hij in het belang van de gemeente nodig vindt art. 149 Gemw. De APV is zo'n verordening. Daarin kunnen bijvoorbeeld regels staan over samenscholing of alcohol op straat. De raad kan op overtreding straf zetten art. 154 Gemw. De straf is maximaal drie maanden hechtenis of een geldboete van de tweede categorie. Die strafbare feiten zijn overtredingen. Welke regels er gelden, verschilt per gemeente. In Wetpunt vind je de APV's van gemeenten bij de lokale regelgeving.

Een bevel niet opvolgen

Wie opzettelijk niet voldoet aan een bevel of vordering van een toezichthouder of opsporingsambtenaar, kan worden gestraft art. 184 Sr. Het bevel moet dan krachtens een wettelijk voorschrift zijn gegeven. De straf is maximaal drie maanden gevangenisstraf of een geldboete van de tweede categorie. Hetzelfde geldt voor wie een handeling van zo'n ambtenaar opzettelijk belet of belemmert.

Waar het misgaat

Wie heeft het gezag? Bij de openbare orde is dat de burgemeester, bij de opsporing de officier van justitie. Een situatie kan van het ene in het andere overgaan. Zodra je een strafbaar feit opspoort, verandert het gezag.

Staat de regel in de Gemeentewet of in de APV? Een verbod uit de APV van de ene gemeente geldt niet in de buurgemeente. Kijk daarom altijd in de APV van de gemeente waar je optreedt.

Is er al een verstoring, of alleen ernstige vrees? Het lichte bevel en het noodbevel kunnen in beide gevallen. De rechter kijkt of die vrees op feiten rustte.

Mag je iedereen fouilleren omdat het gebied is aangewezen? Nee, de aanwijzing door de burgemeester is niet genoeg. Je hebt ook het bevel van de officier van justitie nodig. De beslisboom over fouilleren bij het thema 'Onderzoek aan kleding en lichaam' loopt die stappen met je door.

Weigert iemand een bevel op te volgen? Dan kijk je eerst of het bevel op een wettelijk voorschrift rust. Alleen dan is niet opvolgen strafbaar als het feit van art. 184 Sr.

Rechtspraak

In de zaak ECLI:NL:RVS:2019:739 wees de burgemeester van Schiedam wijken aan als veiligheidsrisicogebied. Hij deed dat op grond van de APV van Schiedam en art. 151b Gemw. De zaak kwam bij de Raad van State. Dat laat zien dat een aanwijzing een besluit van de burgemeester is dat bij de bestuursrechter kan uitkomen. De aanwijzing rust dus op twee regels tegelijk, de Gemeentewet en de verordening van de raad.

Je kunt de bevoegdheden van de raad en de burgemeester oefenen in de scenario's.