Gemengd riool
De oudste riolen van Nederland zijn gemengde riolen. Gemengde stelsels voeren zowel stedelijk afvalwater als hemelwater af. Tot ongeveer 1970 van de vorige eeuw bracht de gemeente nieuwe gemengde rioolstelsels aan. Gemengde stelsels hebben nadelen. Tijdens hevige regenval voeren gemengde stelsels het water niet meer af naar de zuivering. Ongezuiverd rioolwater kan daardoor op straat komen te staan of stort door middel van overstorten over naar het oppervlaktewater. Daarnaast kan de rioolwaterzuivering het met hemelwater verdunde stedelijk afvalwater minder goed zuiveren.
Bergbezinkvoorziening
Om de overstorten van ongezuiverd rioolwater naar het oppervlaktewater te verminderen bouwden gemeentes begin deze eeuw bergbezinkbassins. Bij hevige regenval bezinkt in deze bassins het meeste vuil. Pas als het bassin geheel gevuld is stort het over naar het oppervlaktewater. Het water dat achterblijft in een bergbezinkbassin pompen we na de bui weer terug in het riool dat het afvoert naar de zuivering.
Gescheiden riool
Een gescheiden stelsel bestaat uit afzonderlijke riolen voor vuil stedelijk afvalwater en schoon hemelwater. Het vuilwaterriool voert het stedelijk afvalwater met hulp van opvoergemalen af naar de zuivering. Het hemelwaterriool voert het hemelwater af naar het oppervlaktewater in de buurt. Gescheiden stelsels zijn vanaf 1970 de standaard stelsels binnen de kernen.
Verbeterd gescheiden stelsel
Verbeterd gescheiden stelsels zijn vanaf 1980 aangelegd voornamelijk op bedrijventerreinen. Een verbeterd gescheiden stelsel voert net als bij een gescheiden stelsel hemelwater en stedelijk afvalwater in aparte buizen af. Het eerste deel van een bui bevat doorgaans het afstromend hemelwater met de meeste vervuiling (first flush). Een verbeterd gescheiden stelsel voert dit water af naar de zuivering. Bij harde regen voert een verbeterd gescheiden stelsel het hemelwater wel naar het oppervlaktewater af.
Verbeterd gescheiden stelsels blijken in de praktijk vaak niet te voldoen aan het verwachte milieurendement. De stelsels voerden te veel schoon hemelwater af naar de zuivering. De gemeente heeft in het verleden de meeste verbeterd gescheiden stelsels omgebouwd naar gescheiden rioolstelsels.
Drukriool
Bij lintbebouwing buiten de kernen met verspreide bebouwing en grote transportafstanden ligt vaak drukriool. Drukriool vervoert door middel van minigemalen en opvoergemalen stedelijk afvalwater (figuur I). Vanwege de beperkte capaciteit is drukriool uitsluitend geschikt voor afvoer van vuil stedelijk afvalwater. De gemeente staat lozen van grond- of hemelwater op het drukriool niet toe. De gemeente heeft het meeste drukriool aangelegd tijdens de ‘verfijningsregeling’ (1980-1990) en ‘sanering lozingen buitengebied’ (2000-2010).
Figuur I. Principedoorsnede van drukriool in de gemeente Alphen aan den Rijn
Alternatieve rioolvoorzieningen
De regeling ‘sanering lozingen buitengebied’ kende een omslagpunt gebaseerd op kosten en baten. Mocht een riool te duur worden, dan was aanleg van riolering niet doelmatig. Voor gebieden met een kwetsbare waterkwaliteit was dit omslagpunt hoger dan van voor andere gebieden.
In 2008 tijdens invoering van de verbrede zorgplicht vernieuwde de financieringsmogelijkheden voor het buitengebied. Zo konden gemeentes naast riool ook alternatieve rioolvoorzieningen bekostigen uit de rioolheffing. De voormalige inliggende gemeentes gingen verschillend om met de verbrede zorgplicht. De voormalige gemeente Boskoop heeft bijna het gehele buitengebied op het drukriool aangesloten.
De gemeente Alphen aan den Rijn maakt gebruik van alternatieve rioolvoorzieningen. In 2012 heeft het hoogheemraadschap van Rijnland op 57 adressen kleine individuele zuiveringsinstallaties (IBA – klasse II) geplaatst (figuur II). Het hoogheemraadschap droeg in 2020 het beheer van deze IBA’s over aan de gemeente. De voormalige gemeente Rijnwoude heeft percelen boven het omslagpunt niet aangesloten op een gemeentelijke rioolvoorziening, Deze gebieden hebben private voorzieningen voor stedelijk afvalwater (IBA’s van verschillende klasses). Deze laatste categorie noemen we in de volksmond ‘ongerioleerd’.
Figuur II. Principedoorsnede van een IBA-klasse II
Alternatieve hemelwatervoorzieningen
Hemelwater vangen we op en bergen we met diverse alternatieve hemelwatervoorzieningen: waaronder wadi’s, waterpassende verharding en betonnen ondergrondse waterbergingen. Deze voorzieningen kunnen zeker bijdragen aan verbetering van het watersysteem. Alternatieve voorzieningen zijn vaak duurder en minder robuust dan berging in een rioolbuis of in het oppervlaktewater. Alternatieve hemelwatervoorzieningen passen we hoofdzakelijk toe in wateroverlastgebieden waar een standaardoplossing niet toereikend is.
Waterbuffers
Om hemelwater te kunnen hergebruiken is een berging nodig. De gemeente neemt deel aan het pilotproject Greenled. Binnen dit project onderzoeken we in hoeverre we hemelwater kunnen infiltreren en oppompen voor gebruik. Het hemelwater vangen we eerst op en zuiveren we voordat we het infiltreren. (https://duurzaam.alphenaandenrijn.nl/Wat_doet_de_gemeente/Duurzame_water_oplossingen/Project_LIFE_GreenLED)
Private grijs- en regenwatersystemen
Binnen de gemeente zijn meerdere particuliere grijs- en regenwatersystemen aanwezig. De gemeente is betrokken bij een onderzoeksproject Circulair Watersysteem in Biezenlande Boskoop. In deze pilot is een grijs- en regenwatersysteem gecombineerd. De woning vangt hemelwater op, filtert het en gebruikt het water voor diverse functies behalve drinkwater. Nadat het water gebruikt is, vangt een tweede systeem het grijze water op en filtert het zodat de bewoners het water kunnen gebruiken voor toiletspoeling.
Het systeem is een particuliere verantwoordelijkheid. Het vermindert het drinkwaterverbruik en de afvoer naar het gemeentelijk hemelwater- en vuilwaterriool.
(https://circulairwater.com/pilot/)
Drainage of infiltratieleidingen
Om de grondwaterstand in het openbare gebied te regulieren leggen we drainagestelsels aan. Drainage leggen we doorgaans onder de grondwaterstand en sluiten we aan op een hemelwaterstelsel of op het oppervlaktewater. In gebieden met een lage grondwaterstand zijn infiltratieleidingen aanwezig om hemelwater te infiltreren.
Grondwatermeetnet
Om inzicht te hebben in het verloop van de grondwaterstanden heeft de gemeente een netwerk van permanente meetpunten. De metingen zijn online beschikbaar.
(https://grondwater.webscada.nl/alphenaandenrijn/).
Duikers
Duikers zijn buizen met als doel het verbinden van twee watergangen. Onder de openbare weg is de gemeente vaak eigenaar van de duikers, bij inritten is de perceeleigenaar dat. Duikers zijn belangrijk voor de waterafvoer.