Geweld en geweldsmiddelen

Waar gaat dit over

Je houdt iemand aan en hij rukt zich los. Je pakt hem vast, je brengt hem naar de grond of je pakt je pepperspray. Elke keer gebruik je geweld. Elke keer moet je achteraf kunnen uitleggen waarom dat nodig was en waarom het niet minder kon.

De politie heeft een eigen bevoegdheid om geweld te gebruiken. Die bevoegdheid heeft grenzen, en per middel gelden extra regels. Blijf je binnen die grenzen, dan ben je niet strafbaar. Ga je erover, dan kun je zelf strafbaar zijn. De verdachte die zich tegen jou verzette, is dan misschien niet strafbaar.

Wat de wet zegt

De geweldsbevoegdheid

De ambtenaar van politie die is aangesteld voor de politietaak, mag geweld gebruiken art. 7 Pw. Hij moet dan bezig zijn met de rechtmatige uitoefening van zijn bediening. Twee voorwaarden gelden altijd. Het doel moet het geweld rechtvaardigen, ook gelet op de gevaren ervan. Dat is de proportionaliteit. En het doel mag niet op een andere manier te bereiken zijn. Dat is de subsidiariteit. Het geweld moet bovendien redelijk en gematigd zijn. Zo mogelijk waarschuw je vooraf.

Geweld is elke dwangmatige kracht van meer dan geringe betekenis op personen of zaken art. 1 Ambtsinstructie. De Ambtsinstructie is het besluit dat de bevoegdheid per middel uitwerkt. Een lichte aanraking valt meestal niet onder geweld. Iemand vastpakken en naar de grond brengen wel.

Algemene regels voor elk middel

Je mag een geweldmiddel alleen gebruiken als het aan jou is toegekend en als je erin bent geoefend art. 4 Ambtsinstructie. Werk je onder leiding van een meerdere die ter plaatse is? Dan gebruik je pas geweld na zijn uitdrukkelijke last art. 5 Ambtsinstructie. De meerdere zegt dan ook welk middel je gebruikt. Dat geldt niet als hij vooraf iets anders heeft bepaald. Het geldt ook niet als je je vuurwapen moet pakken voor je veiligheid en de last niet kan worden afgewacht.

Het vuurwapen

Gebruik van het vuurwapen betekent richten, gericht houden of schieten art. 1 Ambtsinstructie. Dat mag alleen in de gevallen van art. 7 Ambtsinstructie. Je mag het gebruiken om iemand aan te houden die een vuurwapen gereed heeft en dat tegen personen zal gebruiken. Dat geldt ook als hij aanstonds ander levensbedreigend geweld zal gebruiken. Je mag het ook gebruiken om iemand aan te houden die vlucht en verdacht wordt van een ernstig misdrijf. Op dat misdrijf moet vier jaar of meer staan, en het moet bijvoorbeeld de lichamelijke integriteit ernstig aantasten. Verder mag je schieten om direct gevaar voor het leven of zwaar letsel af te wenden. Bij een aanhouding schiet je niet als de identiteit bekend is en uitstel geen onaanvaardbaar gevaar geeft.

Je pakt het vuurwapen alleen ter hand als je het mag gebruiken. Je mag het ook pakken als redelijkerwijs een situatie ontstaat waarin je het mag gebruiken art. 10 Ambtsinstructie. Is die situatie voorbij, dan berg je het meteen op. Voordat je gericht schiet, waarschuw je luid en duidelijk art. 10a Ambtsinstructie. Een waarschuwingsschot mag die waarschuwing vervangen.

Pepperspray

Pepperspray mag je alleen gebruiken in vier gevallen art. 12a Ambtsinstructie. Het eerste is de aanhouding van iemand die een wapen gereed heeft of aanstonds geweld tegen personen gaat gebruiken. Het tweede is de aanhouding van iemand die zich aan een rechtmatige vrijheidsbeneming onttrekt. De andere twee zijn een agressief dier en direct gevaar voor leven of zwaar letsel. Je waarschuwt vooraf, tenzij de omstandigheden dat redelijkerwijs niet toelaten art. 12b Ambtsinstructie.

De wapenstok

De wapenstok heeft een eigen lijst art. 12e Ambtsinstructie. Je mag hem gebruiken bij dezelfde twee soorten aanhouding als bij pepperspray. Je mag hem ook gebruiken om iemand op afstand te houden. Dat geldt als hij je werk belemmert of een bevoegd bevel niet opvolgt. Verder mag het bij het verspreiden van een samenscholing die de openbare orde direct bedreigt. Ook direct gevaar voor leven of zwaar letsel is een grond. Ook hier waarschuw je vooraf art. 12f Ambtsinstructie.

Melden

Heb je geweld gebruikt, dan meld je dat zo snel mogelijk aan de hulpofficier van justitie art. 17 Ambtsinstructie. Je meldt schriftelijk welk middel je gebruikte en wat de gevolgen waren. Mondeling vertel je de feiten en de redenen. Gaf een meerdere de last, dan doet hij de melding. Het vuurwapen ter hand nemen telt voor de melding ook als geweld. Dat geldt niet als je het standaard in de hand of over de schouder draagt.

Strafbaar of niet

De ambtenaar die geweld gebruikt in de rechtmatige uitoefening van zijn taak en volgens zijn geweldsinstructie, is niet strafbaar art. 42 Sr. Schendt hij de geweldsinstructie door zijn schuld en volgt er letsel of de dood, dan is hij wel strafbaar art. 372 Sr. Een verdachte die zich met geweld verzet, pleegt wederspannigheid art. 180 Sr. Dat geldt alleen als jij werkzaam was in de rechtmatige uitoefening van je bediening.

Waar het misgaat

Had je echt geen andere mogelijkheid? Een collega die kan achtervolgen of een bevel dat je nog niet gaf, maakt geweld onnodig.

Is richten al gebruik? Ja. Wie zijn vuurwapen op iemand richt, gebruikt het vuurwapen en moet een grond uit de Ambtsinstructie hebben.

Heb je gewaarschuwd? Als je niet waarschuwde, moet je kunnen uitleggen waarom de omstandigheden dat niet toelieten.

Heb je gemeld en staat het geweld in je proces-verbaal? De melding aan de hulpofficier vervangt het proces-verbaal niet.

Was je bezig met een rechtmatige taak? Zonder rechtmatige taak heb je geen geweldsbevoegdheid. Dan valt ook de wederspannigheid weg.

Rechtspraak

In ECLI:NL:HR:2020:1488 schoot een agent twee keer op een man die ongewapend wegrende. Er was geen acuut gevaar, en collega's stonden klaar om de achtervolging in te zetten. Het hof vond dat de agent de eisen van proportionaliteit en subsidiariteit had geschonden. Daarom slaagde zijn beroep op art. 42 Sr niet. De Hoge Raad liet dat oordeel in stand.

In ECLI:NL:HR:2021:1125 stond het geweld bij een aanhouding niet in het proces-verbaal van aanhouding. De Hoge Raad vond dat het geweld van belang kon zijn voor de beslissing van de rechter. Daarom had het geweld in het proces-verbaal moeten staan art. 152 Sv.

In ECLI:NL:HR:2014:2919 ging het om handboeien bij het vervoer van een aangehouden man met een schaar en een schroevendraaier. De rechter mag bij wederspannigheid de noodzaak en proportionaliteit van het optreden toetsen. In deze zaak mocht de agent tot boeien besluiten. Die regel voor boeien staat nu in art. 22 Ambtsinstructie.

In ECLI:NL:HR:2025:1278 voegde de Hoge Raad daar iets aan toe. Niet elke fout van de agent staat aan een veroordeling voor wederspannigheid in de weg. Dat is wel zo als de grenzen van proportionaliteit of subsidiariteit in belangrijke mate zijn overschreden. Een minder ernstige fout kan wel leiden tot strafvermindering.