Onrechtmatige daad

Waar gaat dit over

Een fietser rijdt een wandelaar aan. Een buurman zaagt een boom om die op jouw schuur valt. Een bedrijf zet valse beweringen over een concurrent online. Tussen de partijen bestaat geen overeenkomst. Toch kan de benadeelde schadevergoeding eisen. De grondslag is dan de onrechtmatige daad.

Een onrechtmatige daad is geen kwestie van gevoel. De wet stelt vijf voorwaarden, en de benadeelde moet ze allemaal laten zien. Ontbreekt er één, dan hoeft de ander niets te vergoeden. Dit thema loopt die voorwaarden een voor een langs, in de volgorde waarin je ze toetst.

Wat de wet zegt

De hoofdregel

art. 6:162 BW is de grondslag. In een regelanalyse ziet het artikel er zo uit.

1. Er is een onrechtmatige daad.
2. De daad kan aan de dader worden toegerekend.
3. De benadeelde lijdt schade.
4. De schade is het gevolg van de daad.
5. De geschonden norm strekt tot bescherming tegen deze schade. Die vijfde voorwaarde staat in art. 6:163 BW.

Het rechtsgevolg is dat de dader de schade moet vergoeden.

Wat onrechtmatig is

Lid 2 van art. 6:162 BW noemt drie soorten onrechtmatige gedragingen.

1. Een inbreuk op een recht, zoals eigendom of het recht op lichamelijke integriteit.
2. Een doen of nalaten in strijd met een wettelijke plicht.
3. Een doen of nalaten in strijd met wat volgens ongeschreven recht in het maatschappelijk verkeer betaamt.

De derde soort is een open norm. Die norm gaat terug op het arrest Lindenbaum/Cohen van de Hoge Raad uit 1919. Dat arrest staat nog niet in Wetpunt. Bij gevaarlijk gedrag kijkt de rechter onder meer naar de maatstaven uit het Kelderluik-arrest.

Een gedraging is niet onrechtmatig als er een rechtvaardigingsgrond is. Het artikel noemt geen voorbeelden. In de praktijk gaat het onder meer om noodweer en het uitvoeren van een wettelijk voorschrift.

Toerekening

Lid 3 van art. 6:162 BW bepaalt wanneer je een daad aan de dader kunt toerekenen. Dat kan in twee gevallen.

1. De daad is te wijten aan zijn schuld.
2. De oorzaak komt voor zijn rekening krachtens de wet of de verkeersopvattingen.

Een kind onder de 14 kan een daad niet worden toegerekend art. 6:164 BW. Voor dat kind kunnen de ouders aansprakelijk zijn. Dat staat in het thema over aansprakelijkheid voor kinderen.

Schade en causaal verband

De benadeelde moet schade lijden door de daad. Eerst toets je of de schade zonder de daad zou zijn uitgebleven. Dat heet het condicio sine qua non-verband. Daarna bepaalt art. 6:98 BW welke schade de dader moet vergoeden. Het gaat om schade die de rechter als gevolg van de daad aan de dader kan toerekenen. De rechter kijkt daarbij naar de aard van de aansprakelijkheid en de aard van de schade.

Relativiteit

art. 6:163 BW stelt een laatste grens. Er is geen plicht tot schadevergoeding als de geschonden norm niet beschermt tegen de schade die de benadeelde leed. De rechter kijkt naar het doel en de strekking van de norm. Wie wil de norm beschermen, tegen welke schade, en tegen welke manier waarop schade ontstaat?

Wie wat moet bewijzen

De benadeelde beroept zich op de rechtsgevolgen van de feiten die hij stelt. Daarom draagt hij in beginsel de bewijslast van die feiten art. 150 Rv. Een bijzondere regel of de redelijkheid en billijkheid kan die verdeling veranderen.

Waar het misgaat

• Is de gedraging onrechtmatig, of alleen onhandig of onaardig? Niet elke fout is in strijd met wat in het maatschappelijk verkeer betaamt.
• Is er een rechtvaardigingsgrond? Wie zich verdedigt tegen een aanval, handelt mogelijk niet onrechtmatig.
• Kan de daad worden toegerekend? Een kind van 10 kan een daad niet worden toegerekend. Kijk dan naar de ouders.
• Is er schade? Zonder schade is er geen schadevergoeding.
• Zou de schade ook zonder de daad zijn ontstaan? Dan ontbreekt het causaal verband.
• Beschermt de geschonden regel deze benadeelde tegen deze schade? Een regel die alleen de veiligheid in het algemeen dient, beschermt niet altijd elke individuele benadeelde.

Rechtspraak

In de zaak over het schietincident in Alphen aan den Rijn had de politie de schutter een wapenverlof gegeven (ECLI:NL:HR:2019:1409). Bij dat verlof had de politie zijn opname in een psychiatrisch ziekenhuis en eerdere incidenten met luchtdrukwapens niet meegewogen. De Hoge Raad oordeelde dat de regels over wapenverloven ook individuele burgers beschermen tegen onverantwoord vuurwapenbezit. Aan het relativiteitsvereiste was dus voldaan. De politie had het causaal verband onvoldoende betwist. De aard van de norm rechtvaardigde een ruime toerekening van schade art. 6:98 BW. Andere schade dan letsel- en overlijdensschade valt daarom niet bij voorbaat buiten de vergoeding.

Het Kelderluik-arrest uit 1965 gaat over gevaarzetting (ECLI:NL:HR:1965:AB7079). De Hoge Raad gaf daarin maatstaven om te beoordelen wanneer het in het leven roepen van gevaar onrechtmatig is. Rechters gebruiken die maatstaven nog steeds bij de open norm uit lid 2 van art. 6:162 BW.

Een zaak uit 2015 ging over een beslissing van de voorzitter van de Reclame Code Commissie (ECLI:NL:HR:2015:2535). De vraag was of het publiceren daarvan onrechtmatig was. In cassatie speelden de stelplicht en de bewijslast. De Hoge Raad verwierp het beroep met de korte motivering die art. 81 RO toestaat. Het arrest zegt dus zelf niets nieuws over de bewijslast. Die volgt uit de hoofdregel van art. 150 Rv.