Opiumwet en de lijsten

Waar gaat dit over

Je vindt bij een fouillering een zakje wit poeder of een paar gram wiet. Of je ruikt hennep als je bij een auto staat. Dan wil je weten wat voor feit dit is en wat je mag doen.

De Opiumwet werkt met twee lijsten. De lijst, de handeling en de hoeveelheid bepalen samen de straf. Ze bepalen ook of het een misdrijf is of een overtreding, en daarmee je bevoegdheden. Daarnaast heeft het Openbaar Ministerie (OM) beleid voor kleine hoeveelheden. Dat beleid is geen wet.

Wat de wet zegt

Twee lijsten

Bij de Opiumwet horen twee lijsten met middelen. Op lijst I staan onder meer cocaïne, heroïne en amfetamine. Op lijst II staan onder meer hennep en hasjiesj. Volgens het OM vallen ook paddo's onder lijst II. Welke lijst geldt, bepaalt welk verbod en welke straf van toepassing zijn.

De verboden handelingen

Voor beide lijsten zijn dezelfde vier handelingen verboden art. 2 Opw art. 3 Opw. De handeling onder A is het middel Nederland in of uit brengen. Onder B vallen telen, bereiden, bewerken, verwerken, verkopen, afleveren, verstrekken en vervoeren. Onder C valt aanwezig hebben. Onder D valt vervaardigen.

De straf bij lijst I

Wie opzettelijk een middel van lijst I aanwezig heeft, kan tot zes jaar gevangenisstraf krijgen art. 10 Opw. Voor de handelingen onder B en D is dat acht jaar. In- of uitvoer kan twaalf jaar opleveren. Gaat het om een geringe hoeveelheid voor eigen gebruik, dan is het maximum een jaar. Dat lagere maximum geldt niet voor de handelingen onder B en D. Ook het voorbereiden van handel, productie of invoer is strafbaar art. 10a Opw. Dat geldt niet voor de invoer van een geringe hoeveelheid voor eigen gebruik.

De straf bij lijst II

Wie opzettelijk een middel van lijst II teelt, verkoopt, vervoert of aanwezig heeft, kan tot twee jaar krijgen art. 11 Opw. Gebeurt dat beroeps- of bedrijfsmatig, dan is het maximum zes jaar. In- of uitvoer kan vier jaar opleveren. Bij een grote hoeveelheid is het maximum zes jaar. Twee uitzonderingen zijn belangrijk. Bij hennep of hasjiesj van ten hoogste 30 gram vervalt de straf van twee jaar. Bij een geringe hoeveelheid voor eigen gebruik van een ander middel van lijst II vervalt die straf ook. Daar vervalt ook de straf voor in- of uitvoer. Wat overblijft, is een overtreding met ten hoogste een maand hechtenis of een geldboete.

Misdrijf of overtreding

De wet zegt welke feiten misdrijven zijn en welke overtredingen art. 13 Opw. Alles van lijst I met opzet is een misdrijf, ook een geringe hoeveelheid voor eigen gebruik. Hennep tot en met 30 gram is een overtreding, behalve bij in- of uitvoer. Dat onderscheid bepaalt welke bevoegdheden je hebt.

Bevoegdheden

Opsporingsambtenaren hebben toegang tot vervoermiddelen waarin redelijkerwijs middelen uit de lijsten aanwezig zijn art. 9 Opw. Ze hebben ook toegang tot plaatsen waar redelijkerwijs een overtreding van de wet wordt gepleegd. Dat geldt alleen voor zover het redelijkerwijs nodig is. Toegang betekent volgens de Hoge Raad betreden en zoekend rondkijken. Doorzoeken valt er niet onder.

Je mag een verdachte aan zijn kleding onderzoeken als hij wordt verdacht van een misdrijf uit de Opiumwet art. 9 Opw. Er moeten dan ernstige bezwaren tegen hem zijn. Je mag op elk moment voorwerpen in beslag nemen die daarvoor vatbaar zijn. Je kunt ook vorderen dat iemand ze afgeeft.

Wil je een auto doorzoeken om iets in beslag te nemen? Dan heb je heterdaad nodig of een verdenking van een misdrijf waarvoor voorlopige hechtenis mag art. 96b Sv. Bij de Opiumwet gaat het onder meer om de misdrijven met lijst II die in art. 67 Sv staan. Ook de misdrijven met lijst I waarop vier jaar of meer staat, vallen eronder.

Gebruikershoeveelheid en gedogen

Het OM heeft vastgelegd wanneer het opspoort en vervolgt, in de Aanwijzing Opiumwet. Dat is beleid en geen wet. Het feit blijft strafbaar. Het OM kiest alleen hoe het optreedt.

Voor lijst I noemt de Aanwijzing een geringe hoeveelheid één gebruikersdosis. Dat is bijvoorbeeld één bolletje of één pil, in elk geval niet meer dan 0,5 gram. Dan volgt geen gerichte opsporing en geen inverzekeringstelling. Vervolging is er alleen om hulpverlening te steunen. Bij hennep spoort het OM in beginsel niet op en vervolgt het niet tot en met vijf gram. Tussen vijf en 30 gram volgt wel een strafrechtelijke reactie. Bij teelt van vijf planten of minder gaat het OM in beginsel niet uit van beroeps- of bedrijfsmatige teelt.

De verkoop in een coffeeshop wordt onder strikte voorwaarden gedoogd. Dat betekent dat het OM niet strafrechtelijk optreedt zolang de coffeeshop zich aan de voorwaarden houdt. De verkoop blijft verboden. De Aanwijzing kan veranderen. Kijk daarom altijd naar de versie die nu geldt.

Waar het misgaat

Op welke lijst staat het middel? Raad niet. Neem het in beslag en laat het onderzoeken als je het niet zeker weet.

Is het een misdrijf? Bij een paar gram hennep is het een overtreding. Dan mag je niet op grond van de Opiumwet aan de kleding onderzoeken. Een andere grondslag kan wel gelden, bijvoorbeeld voor je veiligheid.

Kijk je rond of doorzoek je? Met alleen toegang mag je zoekend rondkijken. Een kast of een tas openen om te zoeken is doorzoeken. Daarvoor heb je een andere grondslag nodig.

Is gedogen een vrijbrief? Nee. Je mag ook een gedoogde hoeveelheid in beslag nemen. Het OM beslist of het vervolgt.

Rechtspraak

In ECLI:NL:HR:2025:284 vond de politie ruim 5,5 kilo hennep in een auto. De verdachte klaagde dat er geen redelijk vermoeden was. Hij klaagde ook dat voor de doorzoeking van de auto toestemming of een machtiging nodig was. De Hoge Raad verwierp het beroep zonder nadere motivering. Het oordeel van het hof dat het optreden rechtmatig was, bleef dus staan.

In ECLI:NL:HR:2026:442 betrad een agent een woning op grond van de Opiumwet en keek hij zoekend rond. Door het raam van een oven zag hij een tas, en hij opende de oven om die tas te pakken. De Hoge Raad legde uit dat toegang alleen zoekend rondkijken toestaat, ook bij de Opiumwet. Het openen van de oven hoefde hier geen doorzoeking te zijn. De agent had de tas al gezien voordat hij de oven opende.

Je kunt het onderwerp oefenen in de scenario's.