De arbeidsovereenkomst en andere overeenkomsten

Waar gaat dit over

Een student bezorgt elke avond pakketten voor een webwinkel en krijgt per pakket betaald. Op papier is hij zelfstandige. Is hij dan werknemer of niet? Dat verschil doet ertoe. Een werknemer heeft recht op loon bij ziekte, op ontslagbescherming en op een transitievergoeding. Een zelfstandige heeft die rechten niet.

De wet kent naast de arbeidsovereenkomst nog andere overeenkomsten om werk te laten doen. Een schilder die een woning verft, werkt meestal op basis van een aanneming van werk. Een boekhouder die de administratie van een winkel doet, werkt vaak op basis van een overeenkomst van opdracht. De naam boven het contract beslist niet welke overeenkomst het is. De rechter kijkt naar wat partijen echt hebben afgesproken.

Wat de wet zegt

De arbeidsovereenkomst

art. 7:610 BW omschrijft de arbeidsovereenkomst. De rechtsvoorwaarden zijn:

1. De werknemer verbindt zich om arbeid te verrichten.
2. De werkgever betaalt daarvoor loon.
3. De werknemer werkt 'in dienst van' de werkgever. Dat heet de gezagsverhouding.
4. De werknemer werkt gedurende zekere tijd.

Het rechtsgevolg is dat de regels over de arbeidsovereenkomst in titel 10 van Boek 7 BW gelden. Past de overeenkomst ook in een andere soort overeenkomst uit de wet, dan gelden beide regelingen naast elkaar. Bij strijd gaan de regels van de arbeidsovereenkomst voor.

Het rechtsvermoeden

art. 7:610a BW helpt de werker die moet bewijzen dat hij werknemer is. De rechtsvoorwaarden zijn:

1. Iemand werkt voor een ander en krijgt van die ander een beloning.
2. Hij doet dat drie maanden achter elkaar.
3. Hij werkt elke week, of minimaal 20 uur per maand.

Het rechtsgevolg is een vermoeden dat hij op grond van een arbeidsovereenkomst werkt. De opdrachtgever kan dat vermoeden weerleggen. Hij moet dan laten zien dat er geen arbeidsovereenkomst is.

Loon

art. 7:617 BW zegt in welke vorm de werkgever loon mag betalen. Dat is in de eerste plaats geld. Onder voorwaarden mag het ook in zaken, woonruimte of diensten zoals kost en inwoning. Ook effecten en bonnen zijn toegestaan. Alcohol en andere schadelijke genotmiddelen tellen niet als loon. Loon in natura mag niet hoger worden gewaardeerd dan wat het werkelijk waard is. Het artikel zegt niet wat loon is. Voor de kwalificatie gaat het om de tegenprestatie die de werkgever voor het werk verschuldigd is.

Opdracht

art. 7:400 BW omschrijft de overeenkomst van opdracht. De rechtsvoorwaarden zijn:

1. De opdrachtnemer verbindt zich om werkzaamheden te verrichten voor de opdrachtgever.
2. Hij doet dat niet op grond van een arbeidsovereenkomst.
3. Het werk bestaat niet uit een werk van stoffelijke aard maken, zaken bewaren, werken uitgeven of vervoeren.

Het rechtsgevolg is dat de regels over opdracht gelden, tenzij de wet, de overeenkomst of de gewoonte iets anders meebrengt.

Aanneming van werk

art. 7:750 BW omschrijft de aanneming van werk. De aannemer verbindt zich om buiten dienstbetrekking een werk van stoffelijke aard te maken en op te leveren. De opdrachtgever betaalt daarvoor een prijs in geld. Denk aan een verbouwing, een kast op maat of een nieuwe dakgoot. Het rechtsgevolg is dat de regels over aanneming van werk gelden.

De maatstaf van de Hoge Raad

In 2023 gaf de Hoge Raad de maatstaf in de zaak over Deliveroo. Die maatstaf heeft drie stappen.

1. De rechter stelt eerst vast welke rechten en verplichtingen partijen zijn overeengekomen. Dat doet hij met uitleg volgens de Haviltexmaatstaf.
2. Voldoen die rechten en verplichtingen aan de omschrijving in de wet, dan is het een arbeidsovereenkomst. Het maakt dan niet uit wat partijen bedoelden.
3. Of het een arbeidsovereenkomst is, hangt af van alle omstandigheden van het geval in onderling verband bezien.

De Hoge Raad noemt onder meer deze omstandigheden:

• de aard en duur van het werk
• hoe het werk en de werktijden worden bepaald
• de inbedding van het werk en de werker in de organisatie
• of de werker het werk persoonlijk moet doen
• hoe de afspraken tot stand kwamen
• hoe de beloning wordt bepaald en uitbetaald, en hoe hoog die is
• of de werker commercieel risico loopt
• of de werker zich in het economisch verkeer als ondernemer gedraagt of kan gedragen

Een beding in het contract weegt zwaarder naarmate het in de praktijk meer betekenis heeft voor de werker. In 2025 voegde de Hoge Raad toe dat er geen rangorde tussen deze omstandigheden is.

Waar het misgaat

Is het een opdracht als het contract dat zegt? Nee. Het gaat om de rechten en verplichtingen die partijen echt zijn overeengekomen. Wat partijen bedoelden, beslist niet over de kwalificatie.

Sluit de vrijheid om niet te komen werken een arbeidsovereenkomst uit? Op zichzelf niet. De rechter kijkt vooral naar wat geldt als de werker wel komt en een klus aanneemt. Hij kijkt ook hoe vaak en hoe lang dat gebeurt.

Is een vervangingsclausule genoeg voor een opdracht? Ook niet. De rechter kijkt of de werker zich in de praktijk echt laat vervangen.

Is het vermoeden het eindoordeel? Nee. Het vermoeden helpt de werker bij het bewijs. De opdrachtgever kan het weerleggen.

Staat in de wet wat loon is? Niet als omschrijving. art. 7:617 BW regelt alleen de vorm waarin de werkgever loon mag betalen.

Rechtspraak

In ECLI:NL:HR:2023:443 werkten maaltijdbezorgers van Deliveroo op papier als opdrachtnemer. Ze kozen zelf wanneer ze inlogden, en ze mochten zich laten vervangen. De Hoge Raad gaf de maatstaf die hierboven staat. De vrijheid om te werken sloot een arbeidsovereenkomst op zichzelf niet uit. De vervangingsmogelijkheid had in de praktijk weinig betekenis. Het oordeel van het hof bleef staan: de bezorgers werkten op een arbeidsovereenkomst.

In ECLI:NL:HR:2025:319 ging het om chauffeurs die via de app van Uber werkten. De Hoge Raad zei dat ondernemerschap niet zwaarder of lichter weegt dan de andere omstandigheden. Ondernemerschap kan wel het verschil maken. Dan kan hetzelfde werk voor dezelfde opdrachtgever bij de ene werker anders uitvallen dan bij de andere. Bij ondernemerschap tellen ook omstandigheden buiten de relatie met de opdrachtgever mee.

In ECLI:NL:HR:1994:ZC1445 ging het om een vakantiewerker met een zekere vrijheid om al dan niet op het werk te verschijnen. De uitspraak gaat over de gezagsverhouding. Ze gaat ook over een uitvoering die afwijkt van wat partijen op papier zetten.

Je kunt de kwalificatie van de arbeidsovereenkomst oefenen in de scenario's.