Identificatieplicht

Waar gaat dit over

Voor een café is een vechtpartij geweest. Je wilt weten wie de omstanders zijn, omdat een van hen het slachtoffer kan zijn of iets kan hebben gezien. De meesten laten hun identiteitskaart zien. Eén man zegt dat hij niets hoeft te laten zien, omdat hij niets heeft gedaan. Mag je toch vorderen dat hij zich identificeert?

Een andere keer spreek je een groep jongeren aan die een bushokje heeft beklad. Een van hen is 13 jaar en heeft geen pasje bij zich. Wat mag je dan wel en niet? Dit thema legt uit wie zich moet identificeren, met welk document en wanneer je erom mag vragen.

Wat de wet zegt

De toonplicht

Iedereen van 14 jaar of ouder moet een identiteitsbewijs ter inzage geven als een bevoegde ambtenaar dat vordert art. 2 WID. WID staat voor de Wet op de identificatieplicht. De plicht geldt bij de eerste vordering. Bevoegd zijn de ambtenaren uit art. 8 Pw en ook toezichthouders. De wet zegt niet dat je het bewijs altijd bij je moet dragen. Wie het niet kan tonen, voldoet wel niet aan de plicht.

Welk document telt

De wet noemt de documenten waarmee iemand zijn identiteit aantoont art. 1 WID. Dat zijn een geldig paspoort of een Nederlandse identiteitskaart, en de documenten van een vreemdeling. Een paspoort uit een andere lidstaat van de Europese Economische Ruimte telt ook. Een geldig rijbewijs met pasfoto telt onder voorwaarden. Een bankpas, studentenpas of zorgpas telt niet.

Wanneer je mag vorderen

Een politieambtenaar mag inzage vorderen voor zover dat redelijkerwijs noodzakelijk is voor de politietaak art. 8 Pw. De politietaak is de handhaving van de rechtsorde en hulp aan wie die nodig heeft art. 3 Pw. Een buitengewoon opsporingsambtenaar heeft dezelfde bevoegdheid, maar alleen binnen zijn eigen taak. Je hebt geen verdachte nodig. Je hebt wel een concrete reden nodig die past bij wat je op dat moment doet. Denk aan een getuige van een ongeval, een ordeverstoring of iemand die hulp nodig heeft.

Bij een verdachte

Is de persoon verdachte van een strafbaar feit, dan mag je hem staande houden om zijn identiteit vast te stellen art. 52 Sv. Je vraagt naar zijn naam, voornamen, geboorteplaats, geboortedatum en adres art. 27a Sv. Daarbij onderzoek je zijn identiteitsbewijs. Een vordering van inzage is geen staandehouding. De bevoegdheid uit art. 8 Pw geeft je niet het recht om iemand staande te houden.

Weigeren is een strafbaar feit

Wie zijn identiteitsbewijs niet ter inzage geeft, pleegt een overtreding art. 447e Sr. Dat geldt ook voor wie niet meewerkt aan het nemen van vingerafdrukken als de wet dat verplicht. De straf is een geldboete van de tweede categorie. Voor dit feit bestaat feitcode D 517. Het wordt afgedaan met een politiestrafbeschikking.

De weigering gebeurt waar je bij staat. Dat is heterdaad, dus je mag de persoon aanhouden art. 53 Sv. Of aanhouden nodig is, beoordeel je met proportionaliteit en subsidiariteit. Soms kun je de identiteit op een andere manier vaststellen.

Identiteitsfouillering

Je mag een staande gehouden of aangehouden verdachte aan zijn kleding onderzoeken om zijn identiteit vast te stellen art. 55b Sv. Je mag ook de voorwerpen onderzoeken die hij bij zich draagt of meevoert. De grens is wat nodig is voor de identiteit. In het openbaar doe je dat alleen om te voorkomen dat iemand een pasje weggooit of beschadigt. Doe je het in het openbaar, dan maak je daarvan een proces-verbaal voor de officier van justitie.

Na de aanhouding

Van een aangehouden verdachte stel je de identiteit vast zoals art. 27a Sv beschrijft art. 55c Sv. Is hij aangehouden voor een misdrijf waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten, dan neem je foto's en vingerafdrukken. Bij andere verdachten gebeurt dat alleen als er twijfel is over de identiteit. De officier van justitie of de hulpofficier geeft daar dan een bevel voor.

Waar het misgaat

Heb je een reden die past bij je taak? Een vordering zonder aanleiding, alleen om te weten wie iemand is, valt buiten art. 8 Pw. De rechter kijkt naar wat je op dat moment deed en waarom de identiteit nodig was.

Is de persoon 14 jaar of ouder? Onder de 14 jaar geldt de toonplicht niet. Je kunt een kind naar zijn naam vragen. Weigert het kind een pasje te tonen, dan is dat geen overtreding van de toonplicht.

Telt het document? Alleen de documenten uit art. 1 WID tellen. Een pasje met naam en foto is daarmee nog geen identiteitsbewijs.

Vorder je of houd je staande? Bij een vordering van inzage mag je iemand niet vasthouden. Daarvoor moet hij verdachte zijn, en dan gebruik je art. 52 Sv.

Was je vordering rechtmatig? Of een weigering strafbaar is, hangt af van de vraag of de vordering rechtmatig was. De rechter toetst dat achteraf aan de hand van je proces-verbaal.

Rechtspraak

Agenten zagen 's nachts een man lopen en kregen een melding van een verdachte situatie. De man reageerde niet toen ze hem riepen. Ze hielden hem staande, vroegen om zijn identiteitsbewijs en hielden hem aan voor overtreding van de identificatieplicht. Hij verzette zich en beledigde een agent. De Hoge Raad oordeelde dat staande houden een redelijk vermoeden van schuld vereist. Dat moet blijken uit wat de agenten op dat moment wisten. Zonder meer feiten over de melding en het gedrag van de man was het oordeel van het hof niet begrijpelijk. De bewezenverklaring dat de agenten rechtmatig handelden, was daarom onvoldoende gemotiveerd. De zaak ging terug naar het hof (ECLI:NL:HR:2021:1449).

In de scenario's kun je oefenen met het staande houden van een verdachte om zijn identiteit vast te stellen.